Edificio Bonín

Edificio Bonin. Foto. F. Padín. (2019)

O Edificio Bonin, está situado na esquina das rúas Areal e Oporto (daquela “Transversal del Banco de España”), nunha zona que fora escollida como asentamento de almacéns de salga polos fomentadores cataláns chegados a Vigo desde finais do século XVIII. Este espazo reunía importantes vantaxes para esta emerxente poboación: ademais de ser terreos situados na primeira liña de costa e improdutivos desde a perspectiva agrícola, no caso de Vigo, estaban exentos de pagar algunha renda ou canón por ser terreos propios do concello(1). Ás barretinas e ás faixas de cor vermella lucían neste chamado barrio dos cataláns inzado de edificios de dúas alturas. No andar baixo das casas situábase o salgadoiro, mentres que o piso utilizábase como residencia familiar. Estas fábrica-vivenda, que co tempo irían incorporando outros tipos de angueiras, chegarían a cubrir toda a liña de costa, desde a Alameda ata a Guía.

Buenaventura Marcó del Pont y Bori

Nunha desas parcelas tiña o seu negocio Buenaventura Marcó del Pont i Bori (1738-1818), poliédrico persoeiro que aló polo ano 1750 chegara a Vigo procedente da súa Calella natal. Coa súa capacidade de emprendemento e iniciativa colaborou a poñer os alicerces que permitiron o posterior desenvolvemento da cidade. Marcó del Pont, acometería ao longo da súa vida múltiples actividades, ademais de pioneiro da salga, importante navieiro e comerciante, conseguiría, coa participación na “guerra do corso”, acumular unha importante fortuna. A significación acadada na sociedade viguesa levouno a desenvolver diversas funcións de carácter institucional: foi, síndico procurador xeral(2) , comandante de Milicias urbanas(3) , deputado do común(4) e rexedor perpetuo de Vigo(5) .

Edificio Fernando Cruxeiras no barrio do Areal.

Ese espazo de casas humildes e industrias de salga, veríase urbanisticamente perturbado contra o ano 1865, cando o indiano procedente de Cuba, Fernando Carreras Guixeras promove, na mesma parcela que no seu tempo acollera o almacén de salga de Buenaventura, a construción dun “palacete” para ser a súa residencia familiar. Construído baixo o proxecto de Manuel de Uceda, mestre de obras titulado pola “Escuela de San Fernando” de Madrid, o inmoble constaba de tres andares e aproveitamento baixo cuberta, e rematábase cunha artística claraboia central. O edificio, que hoxe é de propiedade municipal, foi sede do Reitorado da Universidade de Vigo e da Agrupación Territorial Galicia-Norte de Portugal e, con anterioridade, acollera ao Banco de España e ao Goberno Militar.

Pois ben, neste lugar dos arrabaldes de Vigo e xustamente a carón da mansión de Fernando Carreras, outro indiano, Manuel Rodriguez Rodriguez, neste caso procedente da República do Ecuador, mandou construír a edificación ecléctica máis impoñente e suntuosa da cidade. O edificio Bonín, chamado así na rememora da súa dona, Angela Bonín Cuadrado.

Obtención da licenza

Segundo a información acumulada no expediente gardado no Arquivo Municipal de Vigo, a solicitude de licenza e a de petición das correspondentes liñas e rasantes á que a construción debería suxeitarse, foi presentada o día 22 de decembro de 1909 polo construtor Antonio González Pérez Romero, que actuaba en nome de Manuel Rodríguez Rodríguez. Na instancia, ademais de localizar a parcela onde se quería obrar, mostrábase a intención de construír cinco casas. O escrito, acompañábase dos correspondentes planos. Consérvanse na actualidade: os das fachadas á rúa Areal e á rúa do Banco, o da planta de distribución e o plano do andar baixo. Todos eles asinados, en xullo dese mesmo ano, polo Mestre de Obras e daquela director facultativo de Obras Municipais de Vigo Jenaro, de La Fuente Dominguez.

Contraditoriamente co sinalado na instancia de solicitude, na que se facía referencia a construción de 5 casas, na caixa de cada un dos planos das fachadas mostrábase a expresión “Grupo de 10 casas”. Non parece polo tanto moi acertada a hipótese que atribúe a causa do acurtamento da fachada da rúa Oporto ao falecemento do promotor durante tempo de construción do edificio. Por algunha razón, da que non se ten coñecemento, a decisión, probablemente, se tomou durante o espazo de tempo comprendido entre a elaboración dos planos e a presentación da solicitude de licenza no concello.

Ao proceso de tramitación da licenza, que descorreu con toda normalidade, púxolle o punto final o alcalde Miguel Fernández Lema(6) quen, actuando no nome da Corporación Municipal verificou o informe elaborado pola comisión de obras municipais. Na exposición escrita o comité propoñía á corporación a aprobación dos seguintes puntos:

  1. Se concede licencia a D. Manuel Rodríguez Rodríguez para edificar con arreglo á los planos que presentó cinco casas en las calles del Arenal y transversal del Banco de España previo pago de la cantidad de 7.926,96 pesetas, importe del arbitrio municipal sobre construcciones que resulta de la liquidación practicada por el Facultativo Municipal, debiendo instalar todos los retretes de dichas casas con sifón hidráulico con intermedio de interruptor ó de Sifón y con la advertencia de que una vez terminados los trabajos serán reconocidas por el indicado facultativo para que certifique si se han ajustado o nó á los planos presentados.
  2. Las líneas y rasantes de dichas casas le serán fijadas sobre el terreno al solicitante con arreglo al último plano de alineaciones aprobado por la Corporación; y en su consecuencia se ocupará a D. Manuel Rodríguez parte (metros cuadrados) de la parcela que había adquirido al Municipio con sujeción al primitivo proyecto de alineaciones (al precio de ……… pesetas metro cuadrado), debiendo satisfacerle su importe al dicho precio de 30 pesetas metro, que asciende a la cantidad de 6218,10 pesetas con cargo al Capítulo correspondiente del presupuesto en ejercicio.

Jenaro de la Fuente Dominguez, proxectou un edificio capaz de competir en grandiosidade co Edificio Moderno que Manuel Bárcenas Franco, encargara ao arquitecto francés Michael Pacevic, e que fora construído poucos anos atrás. Os dous arquitectos competían na busca da excelencia no plasmamento da arquitectura ecléctica na cidade. Ambos edificios, representativos do mellor facer destes talentos creadores, foron construídos coa finalidade de ser vivendas de alugueiro, unha das formas emerxentes de investimento por parte da burguesía local. Cando nos xornais se anunciaban os pisos para renda, ademais de subliñar a súa situación, frente al Banco de España, resaltaban algunhas das súas máis sobresaíntes innovacións: espléndidos cuartos de baño, ascensores (raros naquel tempo), e outros signos de confort. Na mesma liña, un anuncio publicado no Faro de Vigo de xullo de 1914, volvíase a referir ás innovacións que, na construción da casa se incluíran. Nesta ocasión, o uso do cemento hidrófugo “CERESITE” era o elemento anovador, o cal, segundo expresaba o distribuidor para a provincia de Pontevedra, que casualmente era Antonio González Romero: Evitaba, en absoluto las humedades.

Cando Antonio González Romero, en representación de Manuel Rodríguez, asinou a solicitude de licencia de obra, estaba cumprindo a primeira das misións confiada polo promotor, a segunda, sería a de ocuparse da propia construción do inmoble. González Romero era un afamado contratista de obras, que contaba cunha importante nómina de mestres canteiros que deixaron a pegada da súa mestría en varios dos edificios construídos neses anos na cidade. O labrado realizado no granito das fachadas deste inmoble, traído das canteiras de Ulló (Arcade), ou a variada representación de flora e fauna tallada na fachada do edificio Simeón (1911), neste caso labradas en arenita,(7) son unha mostra deste bo quefacer.

Acroterio con iniciais M.A dos propietarios

Balcón rematado con frontón triangular

Remate do chafrán circular con cúpula

Fiestras con xambas e lintel ornamentados.

Portóns con arcos escarzanos.

Balcón corrido no esquinal redondeado.

Antonio González Romero, o contratista

Antonio González Romero, (1864-1929), era un importante contratista de obras. Casou dúas veces, e con dúas irmás, Carmen e a Antonia; coa primeira, tivo tres fillos, e coa segunda, sete. No eido familiar habería dous acontecementos que levarían a tristura ao seu seo: O primeiro caso deuse coa tráxica morte do seu fillo Abelardo. Transcorría o mes de setembro do ano 1904 cando unha pedra, lanzada por un dos barrenos disparados na construción dos depósitos de auga do Castro, golpeou na cabeza do descendente, quen, nese momento, saía da casa que se estaba construíndo para residencia familiar. Situada no camiño do Couto, 17, e a 350 m da explosión, o inmoble, sería anos máis tarde a casa mortuoria de Antonio González(8).

Cartilla de identidade

O segundo acontecemento, tería como protagonista ao seu fillo máis vello Manuel González Fresco. Manuel, simpatizante e colaborador do Frente Popular, coa chegada da sublevación militar de 1936, botárase ao monte a fin de fuxir da implacable represión dos grupos operativos constituídos por falanxistas e gardas civís e, ao tempo, participar nas primeiras partidas de oposición ao réxime. A súa andaina como escapado duraría ben pouco, no mes de decembro do mesmo ano 36 o seu corpo sería encontrado no monte Galleiro, en Nespereira, parroquia do concello de Pazos de Borbén. O “Fresco”, nome co que se lle alcumou, foi unha das figuras máis sobranceiras dos “escapados” que operaron no sur galego.

No ámbito laboral, González Romero, na condición de contratista de obras e, sobre todo, polo súa toma de posición ideolóxica; dicíase, que xamais daba emprego a militantes socialistas, tivo que enfrontarse a frecuentes situacións de conflito. Eran tempos de claro avance nos procesos asociativos dos traballadores. Entre as escollas de maior implantación estaban: a Federación de canteiros, marmoristas e similares, de inspiración socialista, que tiña como presidente a José Araujo Pérez(9), e o Centro de Sociedades Obreiras de Vigo, vinculado ao anarcosindicalismo.

Algunhas situacións de conflito protagonizadas por estas organizacións e as patronais, serían transmitidas polos xornais. O 18 de setembro 1909, o diario El Eco de Galicia, daba conta dun feito que viña a revelar o enfrontamento existente entre traballadores. O xornal contábao así: “Anteayer se declararon en huelga todos los obreros del contratista de obras de don Antonio González Romero, de Vigo, por haber admitido á cuatro obreros de la Federación. El paro solo duro una hora, pues en cuanto una comisión de huelguistas expuso la causa al Sr. González Romero, éste despidió á los cuatro obreros de la Federación. Con lo cual quedó solucionado el conflicto

Media hora despois de iniciado o incendio. Foto de “Vida Gallega”.

As tensións sindicais que vivía a cidade de Vigo a comezos do século XX, alcanzaron o punto de ignición o 15 de maio de 1909 co incendio dunha vivenda que se construía na rúa Colón. As chamas fixéronse co edificio que levantaba Antonio González Romero para o político e ex director de Correos, Álvaro López Mora. En menos dunha hora, caían tres construcións afectadas. O alcalde Ricardo Senra apuntaba cara a Federación de Traballadores (F.T) como promotores do incendio. “Cando o inzo que se sementa é malo, o froito é funesto, ¡Y ya visteis cual fue el de ciertas infames predicaciones!”, dicía o alcalde en plena sesión da corporación horas despois de rematado o xigantesco incendio.”

A Audiencia de Vigo, abriu unha causa, por presunto causante do incendio, contra Guillermo Reyes, natural de Chipiona (Cádiz) e que traballaba como “ladrilleiro” na obra desde había dous meses. Á preguntas do defensor, o avogado Prudencio Landín, dixo que non tiña resentimento algún co Sr. González Romero, nin pertencera nunca á Federación de Traballadores; e si, ás Sociedades obreiras da rúa da Princesa, que estaban en pugna coa Federación. Finalmente o imputado foi absolvido e o caso quedou sen resolver.

E.H. Botana

Como corolario, o atentado contra Enrique Heraclio Botana. Non había moito tempo que o sector da construción vivira unha folga  impulsada polos socialistas. Naquel tempo o partido socialista en Vigo tiña como líder a quen fora tamén fundador da UGT, Heraclio Botana, polo que a súa complicidade e a dos asociados a (F.T.) no incendio, empezou a ser manexada polos medios conservadores. Como resultas, días despois e en plena vía pública un descoñecido efectuou dous disparos contra o dirixente socialista.

O final de H. Botana, tardaria en chegar 16 anos, pero viría como consecuencia de seguir mantendo o seu compromiso militante na defensa dos intereses dos traballadores. Trala sublevación militar do 18 de xullo de 1936, sería acusado de traizón; e tras xuízo sumarísimo, condenado a morte e o 27 de agosto, sendo fusilado ese mesmo día xunto a outros deputados e cadros socialista no Cemiterio de Pereiró.(10) .

Recreación do fusilamento no cemeterio de Pereiró // Evaristo Pereira. Faro de Vigo 26.08.2016

Antonio González Romero, morre en Vigo o 8 de xaneiro de 1929, cando contaba con 65 anos. Nótese que na necrolóxica, publicada o día seguinte no diario vigués “El Pueblo Gallego”, omitíase o nome de Nieves Souto Alfaya, muller do seu fillo Manuel o “Fresco”. A familia del nunca mirou nada ben o casamento, chantaba a dona de González Fresco na conversa mantida con Víctor Freixanes, e recollida no libro, “Memorias dun Fuxido.1936”. Nieves Souto, natural de Areas (Pontearéas), de procedencia humilde era filla de pai zapateiro e nai traballadora da terra; mentres, seguía dicindo, os pais do meu home, ó cabo, era xente rica de Vigo: don Antonio González Romero e Carmen Fresco.

Manuel Rodríguez Rodríguez e Angela Bonín Cuadrado

Manuel Rodriguez

Manuel Rodríguez Rodríguez, o promotor do edificio, nace no ano 1851 na parroquia de Chenlo do concello de Porriño. Desde moi novo mostra inclinación polo mar, e unha vez completada a súa formación, incorpórase á Armada Real Española. Por algunha razón, ou se acaso a suma de varias: unha certa insatisfacción cos límites na progresión profesional que a adscrición a Armada impoñía, as posibilidades de éxito que se albiscaban a través da emigración ou, algunhas outras que probablemente rebulían na súa mente; o certo é, que ao pouco, decide abandonar esta relación profesional, e despois dunha curta estadía en Lisboa, embarca cara América establecéndose finalmente en Panamá. Neste pais iniciará a súa prolongada e frutífera andaina na emigración.

Tirando dos seus coñecementos como navegante, e asociado con outros paisanos adquire unha embarcación, que el mesmo capitanearía, a fin de realizar a ruta de navegación mercantil pola costa ata Valparaíso (Chile). As cousas sáenlle tan ben, que pronto está en disposición de aumentar o número de buques, creando así o seu primeiro negocio empresarial, unha compañía de vapores de cabotaxe.

O permanente tráfico comercial entre portos, permitíronlle coñecer diversos países e importantes centros urbanos, quedando impresionado pola populosa, económica e comercialmente sobranceira Guayaquil, hoxe en día a capital económica do Ecuador. E en 1873, fixa a súa residencia nesta cidade, na que pronto ampliará o seu espectro de negocios. Con 5000 pesos de capital, e baixo a razón social “Manuel R. Rodríguez” establece nas rúas, Pichincha e 10 de agosto(11), senllos almacéns de venda polo miúdo.

En Guayaquil, coñece a Ángela Bonin Cuadrado, coa que casará. Sobre a data de casamento non existe coincidencia entre os biógrafos, pero, Rodolfo Pérez Pimentel, cronista vitalicio da cidade de Guayaquil e membro da Academia Nacional de Historia, sitúa a celebración da voda no ano 1884. A web GENEANET(12), pola contra, sitúaa no 7 de xaneiro de 1880. Ángela e Manuel, terían unha ampla descendencia: Julia, Teresa, Juan, José, Enrique, Manuel e Raúl.

Ángela Bonín naceu en Guayaquil, o 6 de xaneiro de 1850. Filla de Juan Bautista Bonino Sanguinetti, nativo de Cave de Lovagno, Chiavari, Italia, e de Teresa Cuadrado Yánez, natural de Sibambe, Cantón Alausí, Provincia del Chimborazo(13). En Guayaquil posuían unha grande ferretería na rúa Clemente Ballen, e de accións maiores e menores no Banco de Ecuador. O matrimonio tivo once fillos, oito morreron de corta idade e sobreviviron: Belisario, Angela e Ana.

Manuel Rodríguez, durante eses anos vai ampliando a tipoloxía dos negocios. No ano 1883 participa na fundación do Banco Territorial e, en febreiro dese mesmo ano, funda a “Casa de Comercio de Rodríguez y Rodríguez”, dedicada ao ramo da ferraxería e das importacións. No mesmo ano 83 colabora, como membro fundador, na creación da Sociedade de Beneficencia Española, a que, no ano 1888 chegaría a presidir. Foi ademais comisario suplente do Banco do Ecuador e un dos seus maiores accionistas, así como partícipe da Empresa de carros urbanos e da Compañía de gas e alumado.

Na familia burguesa de finais do século XIX e principios do XX, neste estrato social, estaba moi presente a idea de perpetuación do modelo familiar, con roles ben definidos, e onde o papel da escola era moi importante para inculcar valores morais e hábitos de vida considerados apropiados para que as crianzas, nomeadamente os nenos, fosen garantía de orde e progreso social. Os Rodríguez Bonin, tíñano claro e non escatimaron medios para a súa posta en práctica. Corría o ano 1890 cando viaxan a Vigo coa idea de proporcionar aos seus fillos maiores unha formación acorde con eses principios, o centro elixido foi o Colexio Apóstolo Santiago dos Pais Xesuítas de Camposancos, no concello de A Guarda, colexio que chegou a contar cun grande prestixio e que foi xerme das universidades de Deusto e Comillas.

Café Suízo na rúa Príncipe

En 1.894, falecidos Juan Bautista Bonino e Teresa Cuadrado, pai e nai de Ángela, a familia decide abandonar Guayaquil e fixar a súa residencia en Vigo, instalándose nun edificio que anteriormente fixeran construír na rúa de Príncipe. Alternan este asento coa mansión estival que constrúen na súa vila natal de Porriño á que poñen o nome de “Villa Angelita”. Para atender os seus negocios, Manuel Rodríguez viaxa con frecuencia a Guayaquil, ata que, contra o ano 1907, dispón a súa sucesión na administración do patrimonio familiar no pais ecuatoriano. Por inadaptación do seu fillo maior Juan, ás condicións climáticas de Guallaquil (a temperatura flutúa entre 21 e 31 ºC e a humidade relativa entre o 47 e o 99% ),  toman a decisión de poñer os seus negocios nas mans do seu outro fillo José, quen, neses momentos, non contaba coa idade mínima legal (21 anos) para facerse cargo deles.

A fin de habilitalo para a execución dos actas de comercio procedeuse á súa emancipación, que foi realizada en maio dese mesmo ano diante do Escriban Federico Bibliano Espinoza. Deste modo, José Rodríguez Bonín, contando coa asesoría do subxerente do Banco do Ecuador, Eduardo Game Valarezo, e dos avogados da familia, entrou a administrar e dirixir a ferretería, o almacén e bodega de produtos agrícolas; a facenda “El Naranjo”, en Pueblo Viejo; as accións maiores e menores nos Bancos do Ecuador, Italiano, Territorial; e, as propiedades urbanas moi valiosas situadas en Diez de Agosto, Pichincha e Clemente Ballen.

As actividades profesionais de Manuel Rodríguez na súa nova residencia viguesa non decaeron: accionista da Compañía de tranvías e ferrocarrís e do Banco de Vigo; tivo unha mina en Suráfrica e; como recoñecemento do seu pais de acollida, recibiu o nomeamento de Cónsul Xeneral Honorario do Ecuador en Vigo. (Rodolfo Pérez Pimentel, Guayaquil, 1.939, Historiador y Biógrafo del Ecuador).

O labor filantrópico do matrimonio Rodríguez-Bonin, foi considerable. No Porriño, colaborou na construción da Igrexa Parroquial e da capela de San Bieito. No caso da igrexa parroquial, xunto ao viveirense Ramón González, outro emigrado retornado que casara no Porriño con Corona González Santos. A contribución de Manuel Rodríguez consistiu no financiamento do tellado, da ábsida e do rico altar maior. Estas accións desinteresadas por parte do matrimonio foron oficialmente recoñecidas polo concello, quen, en acordo plenario decidiu nomear a Manuel Rodríguez, fillo predilecto; a Ángela Bonin, filla adoptiva; e, na mesma sesión rotular a rúa onde o matrimonio construíu a súa residencia estival “Villa Angelita” coa denominación “Calle Manuel Rodríguez”.

Villa Angelita na rúa Manuel Rodrígez en Porriño. Foto F. Padin (2019)

Panteón da familia Rodríguez-Bonin en Porriño.

Manuel Rodríguez Rodríguez morreu en Vigo no ano 1912 a causa dunha doenza cerebral (14). “El Noticiero de Vigo” do 16 de novembro de 1912, baixo o título El Entierro del Sr. Rodríguez(15), recollía a nova da súa morte e informaba tanto da asistencia das persoas que querían render homenaxe ao defunto no propio domicilio da rúa de Príncipe, como da organización da comitiva, ocupándose en último lugar dá chegada do cadaleito a Porriño e das exequias que acompañaron ao soterramento.

Necrolóxica publicada no xornal El Noticiero de Vigo (16.11.1912)

Angela Bonin, era unha persoa de gran devoción no ámbito relixioso, e como tal, tivo moita presenza no apoio as institucións relixiosas e nas diversas actividades organizadas por elas. Unha mostra desta cualidade persoal estivo na súa iniciativa de construción dunha igrexa dedicada a María Auxiliadora en Vigo, e que entregou en doazón aos Salesianos.

As súas contribucións en subscricións impulsadas por organizacións relixiosas ou de caridade foron continuas e moi importantes economicamente. Un caso singular foi o do petitório aberto para terminar as obras da residencia que as Siervas de Jesús querían para Vigo. Con 2000 pesetas cooperou, cantidade moi importante e que superaba con creces á contía dos demais donativos. Era moi habitual vela ocupando os primeiros postos das listaxes que regularmente se publicaban nos medios locais.

Ademais de polos motivos comentados anteriormente no era estraña a súa presenza colaborando e temas de carácter civil, como cando ofreceu os locais situados no baixo da súa residencia na rúa de Príncipe e que durante moitos anos foran ocupados polo Café Suízo, para a “Instalación de una tómbola para erigir un monumento a los héroes de la Reconquista ”. Ou cando, no mes de xaneiro de 1917, presenta unha instancia no consello para que, se adoquine inmediatamente la calle del Banco, para lo cual ofrece anticipar el dinero necesario. Un edicto publicado polo alcalde da cidade Fernando Conde, o día 26 dese mesmo mes, facía saber: Que el Excmo. Ayuntamiento acordó que se pavimente con adoquines la calle del Banco de España, y que la colocación de dichos adoquines, se adjudique mediante concurso, con sujeción al pliego de condiciones que al efecto redacte el Sr. director facultativo de las obras municipales.

En relación coa morte de Ángela, acontecida o 24 de setembro de 1927, o historiador Rodolfo Pérez Pimentel conta no Dicionario Biográfico de Ecuador, que: «estando de vacaciones en la quinta familiar de Porriño, le refirió a sus hijos que la Virgen la había llamado para llevarla al cielo». Pediulles entón que a trasladaran a trasladaran a Vigo aínda que estaba aparentemente sana. Ángela Bonin, moría siete días después en su casa del malecón marítimo o calle Príncipe (sic) , sin agonía, el 24 de Setiembre, ante el asombro de todos los suyos.

Características do edificio

Edificio Bonin. Foto F. Padín (2019)

O edificio Bonin, e unha das máis grandes mostras do eclecticismo con acenos franceses construído na cidade de Vigo. No ano da redacción do proxecto (1909), a influencia francesa na formación dos arquitectos hispanos, canalizada a través de libros e tratados estaba moi consolidada. Ao tempo, as clases altas da sociedade fóranse, pouco a pouco, imbuíndo dos gustos e do refinamento francés. Esta senlleira edificación, como antes se comentou, podería considerarse a obra mais grandiosa e significativa de Jenaro de la Fuente Domínguez na cidade, construción na que o mestre de obras, desta vez sen delimentación orzamentaria do promotor, sintetizou o seu amplo repertorio de elementos ornamentais.

Chafrán

As iniciais MA

O edificio, destacable polo seu volume e prolixa decoración, esta composto de andar baixo e tres pisos. As súas dúas fachadas articúlanse a través dun chafrán circular rematado por unha cúpula; nel, destacan os arcos de medio punto sustentados por columnas clasicistas que se superpoñen á carpintería das fiestras, tres por planta; e cada unha delas, provista de balcóns que se enmarcan con pilastras almofadadas. No primeiro e segundo andar estas pilastras corridas, rematan con capiteis de deseño libre, nos que aparecen labradas as letras entrelazadas (MA) en conmemoración dos propietarios Manuel e Ángela. Este detalle vólvese a reproducir no ollo de boi do acroterio do corpo central da fachada que da a rúa Areal.

Na configuración dos arcos, Jenaro de la Fuente, faille un chisco ao barroco ao prolongar as doelas centrais dos arcos, a fin de usalas como ménsulas para a sustentación dos balcóns superiores.

Modillón labrado con motivos vexetais.

Modillón labrado con motivos xeométricos

Modillón labrado con cabeza de león, volutas e follas de acanto

Nas fachadas, a intervalos regulares dispóñense os vans que dan acceso a balcóns enmarcados por pilastras tal como ocorría no corpo esquinal redondeado. O conxunto remátase cunha cornixa culminada cun artístico acroterio.

Na fachada da rúa Areal, a máis ampla, hai un corpo central e un esquinal cadrado que sobresaen da fachada. Tanto este como o esquinal redondeado están rematado por un ático que sobresae por encima dos tres andares e do acroterio, e reciben unha decoración de perpiaños almofadados nas pilastras que enmarcan os vans. O andar baixo destaca pola sucesión de arcos de medio punto, e arcos mixtilíneos remarcados de arcos escarzanos.

Fachada rúa Oporto

Facahada rúa Areal

Como é característico deste estilo, os andares singularízanse por un cambio na ornamentación de cada un deles. A ornamentación é dun recargado barroquismo; nas fachadas non queda ningún oco sen decoración. O chafrán remata na cume cunha cúpula que lle achega verticalidade ao edificio.

REFERENCIAS

(1) Esta situación es la que se produce en conocido como Barrio del Arenal de Vigo, en la que la mayoría de los fomentadores que se instalan en la ciudad, encuentran en él, terreno idóneo para producir la instalación de sus manufacturas, ya que al ser terrenos propios del Ayuntamiento, se encontraban exentos de pagar ningún canon o renta lo que motivó una importante proliferación de los asentamientos, a pesar de la inseguridad de la ocupación, al estar sometidos los espacios a posibles cambios urbanísticos, en un marco muy corto de tiempo.GONZALEZ FERNANDEZ, J.M., “El siglo XVIII. La llegada de los primeros fomentadores y la flota corsaria”, … Op. cit.,, p. 90.
(2) Nos concellos, a persoa encargada de promover os intereses dos pobos, defender os seus dereitos e queixarse dos agravios que se lles facían. (RAE).
(3) Eran estas unidades de carácter local moi vinculadas aos gremios, con certas reminiscencias señoriais, que guarnecían as torres de vixilancias e as prazas fortes da súa demarcación. Entre as súas misións contábase a defensa contra a piratería, o contrabando e o bandoleirismo, sendo unha forza policial máis que unha unidade militar. Desde o século XVI, os litorais mediterráneo e atlántico e algunhas prazas fronteirizas da Península ibérica estiveron custodiadas por compañías de milicia urbana. (El Reservismo militar en España de José Miguel Quesada González).
(4) A reforma municipal de Carlos III, precedida polo motín de Esquilache sucedido en Madrid durante os meses de marzo e abril de 1766, foi o principal intento para resolver os graves problemas que padecía a administración local. A reforma alterou a estrutura municipal ao introducir a representantes do común e reducir o poder dos rexedores (nobreza-oligarquía local).
(5) Os rexedores, principais membros do concello, tiñan voz e voto nas reunións consistoriais, o que lles permitía controlar o goberno das cidades, xa que decidían sobre todas as cuestións que atinxían ao mesmo. ademais, manexaban as arcas municipais, a veces de maneira corrupta ou abusiva. A comezos do século XIX, os integrantes do rexemento, fundamentalmente nobres e burgueses, formaban unha oligarquía case impenetrable, distinguíndose entre rexedores perpetuos, cuxos titulares podían transmitilos libremente por actos «inter vivos» e «mortis causa», e renunciables, que unicamente podían facelo cando aa facenda o aceptase e se cumprisen os requisitos legais esixidos para a validez da renuncia.
(6) Miguel Fernández Lema, nado en 1872 e finado en Vigo en 1947, foi un xornalista e político galego. Fillo de Miguel Fernández Dios e de Felisa de Lema Marina (irmá de Ángel de Lema y Marina fundador do Faro de Vigo). En 1905 casou con Josefina Vicetto Fábregas. Funcionario de Facenda. Foi director de “La Concordia” e “Noticiero de Vigo”. Foi o primeiro presidente da Asociación da Prensa de Vigo (1909) e chegou a membro da Real Academia Galega. En 1923 participou na fundación do xornal “El Pueblo Gallego” sendo o seu principal accionista. Deputado provincial polo distrito Vigo-Tui (1905-1910) con tres mandatos; varias veces concelleiro alcalde de Vigo (1909-1910). Empezou na Liga de Defensores de Vigo e logo pasou a Unión de Entidades Viguesas, traballando arreo nas dúas. Co peche de La Concordia en 1924 retirouse da vida pública viguesa.
(7) Traída neste caso de Novelda (Alicante). A arenita é unha rocha sedimentaria de orixe dietrítico, formada por grans de cuarzo e onde se poderían encontrar pequenas cantidades de feldespato e outros minerais unidos por un cemento silíceo, arxiláceo, calcario ou ferruxinoso. Entre outros usos, empregase como material de construción e como pedra de afiar. O seu nome castelán e o de “arenisca”, pero non aparece no dicionario da RAG, sendo”arenita” a opción recomendada polo servizo de normalización lingüística da USC. En portugués dise “arenito”
(8) Fallecio víctima de un accidente desgraciado en Vigo, el joven Abelardo González Romero, hijo de don Antonio Gonzalez Romero, ex concejal del Ayuntamiento. Hallandose cerrando la puerta de su casa, aun en construcción, en camino del Couto cuando fue alcanzado por una piedra lanzada a 350 metros de distancia por uno de los barrenos disparados en el deposito de aguas del Castro. La piedra que le destrozo materialmente el cráneo no ha sido encontrada. Dícese que fue recogida por un cantero. El Correo de Galicia: (Diario independiente de avisos y noticias: Num. s.n. 24/09/1904).
(9) Natural da parroquia de Mourente, no termo municipal de Pontevedra chegou a Vigo con motivo do cumprimento do servizo militar, do que xa non se movería. Nesta cidade casaría e constituiría unha numerosa familia. Dedicado ao oficio de canteiro, progresou profesionalmente ata converterse nun construtor que deixou unha forte pegada na cidade. Edificios que aínda hoxe se manteñen como, o Pardo Labarta, na Porta do Sol de Jenaro de la Fuente Domínguez ou o Banco Pastor, na esquina de Colón e Policarpo Sanz, de Manuel Gómez Román, din do seu talento e bo facer. Noutros, xa non se pode apreciar, caso da derruída Casa do Pobo, na rúa García Barbón con proxecto Gómez Román.
A pouco de chegar a Vigo, con outros compañeiros de oficio, fundou o gremio dos canteiros. De militancia socialista, foi secretario e presidente da Sociedade de Canteiros, e durante moitos anos contribuíu a orientar dentro da organización na busca da solución dos conflitos.
O seu pasamento produciuse o 8 de agosto de 1929. Admirado e querido polos traballadores e respectado polos patróns, o seu enterramento no cemiterio civil converteuse nunha autentica manifestación de dó poucas veces presenciada na cidade.
O xornal El Pueblo Gallego de 9 de agosto, relacionaba algunhas das dedicatorias que acompañaban as coroas e ramos de flores: Al compañero Araujo, la Casa del Pueblo; Recuerdo de su familia; Recuerdo de sus obreros; su sobrino Jesús y señora; La Cooperativa Socialista Obrera; La Agrupación Socialista; Recuerdo de sus hijos políticos; La Sociedad de Canteros Marmolístas y Similares a su fundador; Recuerdo de sus hijos; A su amigo Araujo, Botana; Recuerdo de su amigo Martinez; Recuerdo de J. Estévez y otra sin inscripción. La Sociedad de Canteros, Marmolístas y Similares, acudió en pleno al entierro, para lo que suspendieran sus componentes el trabajo medio día. En la fábrica de Sanjurjo y en muchos otros talleres de diversas industrias, dejaron los obreros de trabajar un cuarto de día.
(10) Co titular “El régimen de terror en Galicia. Fusilamientos y robos a mansalva”, o diario ABC de 17 de outubro de 1936, reproducía informacións publicadas polo periódico “Crítica” de Buenos Aires. Xornal, dicía o ABC, “liberalmente orientado que en los negros tiempos de la dictadura primorriverista era leído ávidamente en las Redacciones españolas, pues nos informaba de muchas cosas que ignorábamos y nos regocijaba con sus acertados comentarios…”
En relación cos fusilamentos de Vigo documentaba:
“En Vigo, por el delito de traición, fueron fusilados, después de un juicio sumarísimo, Emilio Martinez Garrido, Waldo Gil Sansostegui, Enrique Heraclio Botana, Antonio Bilbatúa Zubeldía, Apolinar Torres López, José Antela Conde,Ramón González Brunet, Ignacio Suárez Fernández y Manuel Rey (a) “Villagarcía.
Previos los trámites legales, a las 5,30 horas del día de hoy, han sido pasados por las armas en las inmediaciones del cementerio de Pereiró. De todos ellos solo aceptó los auxilios de la religión D. Apolinar Torres López”. Asinaba o documento o comandante militar Felipe Sánchez.
(11) Nace no río Guayas e termina no Estero Salado do golfo de Guayaquil. Comprende un tramo de 42 quinteiros. Caracterízase polo asentamento poboacional e polo movemento comercial. O seu nome fai mención á data histórica (10 de agosto de 1809), fecha memorable para os ecuatorianos que lembra o Primeiro Grito da Independencia do que hoxe é Ecuador.
(12) https://gw.geneanet.org/sanchiz?lang=en&p=angela+de+los+reyes&n=bonin+cuadrado
(13) A provincia de Chimborazo, é unha das 24 provincias de Ecuador, situada na zona central do corredor transandino. É coñecida como provincia das altas cumes.
(14) a causa de un segundo ataque de catalepsia (morte aparente, que presenta todas as características dun deceso pero que non o é, segundo a súa intensidade o individuo poderá estar inconsciente do que ocorre ao seu redor, vagamente consciente, ou mesmo consciente a punto de ver e oír á perfección sen poder reaccionar, o seu estado pódese presentar por minutos, horas ou varios días nos casos extremos). Dise que a familia, a fin de ter a máxima certeza, velouno por un período de tres días.
(15) EL ENTIERRO DEL Sr. RODRIGUEZ. En Vigo
A las dos de la tarde de ayer comenzaron a acudir a la calle del Principe numerosas personas que deseaban rendir al señor Rodriguez una última muestra de respecto acompañando al cadaver durante un rato, ya que las apremiantes ocupaciones de muchos de ellos no les permitía a todos llegar a Porriño, en donde definitivamente sería sepultado el muerto.
Entre los concurrentes destacábase un grupo formado por los operarios de la fábrica del señor Pita, cuyo jefe, para dar una muestra de aprecio al finado, concedió asueto a sus obreros pagándoles el día por entero.
A las dos y media se organizo la comitiva del modo siguiente:
Iban en primer término los niños recogidos en la Casa de Caridad; seguida de los ancianos asilados, llevando como los anteriores velas encendidas; marchaba despues el suntuoso coche fúnebre tirado por dos hermosos caballos; el féretro en que iba el muerto era de caoba con incrustaciones de bronca-cro cubierto con un hermoso crucifijo.
Llevaban las cintas los señores Casares, González Castro, Dauden, Fábregas, Stja y García Huertas, según hemos anunciado.
Seguía el féretro el clero con cruz alzada de la parroquia de Santa María, presidido por don Juan Areal.
Caminaba luego el duelo formado por los señores Anda, P. Lampe, Lago, Olivié, Lama González Romero y el cónsul de Francia.
Detras caminaba el numeroso público que había acudido a la conducción, formando parte del séquito numerosa representación de todas las casas sociales.
Por último marchaban los numerosos coches que habían acudido al acto yendo los dos primeros ocupados por las siguientes coronas: del Ayuntamiento de Porriño, doña Carmen Castro, doña María Fernández e hijo, de sobrinos del finado Mariano, Pepita, Teresa, Carmen, Manolo y Maruja, de sus hermanos Enrique y José, de sus hijos, de su esposa, de don Antonio González Romero, de Laffit y familia, de Pita y familia, de su primo Pepe y algunos otros.
Al llegar la fúnebre comitiva a Casa Blanca, despidiose el duelo siguiendo a Porriño el coche que conducía el cadaver, que era seguido por otros muchos abarrotados de público.
EL ENTIERRO DEL Sr. RODRIGUEZ.En Porriño
En Campo Redondo, a medio kilómetro de la villa, aguardaba la llegada del cadaver un gran gentío de la villa y sus alrededores. Alli estaba el Ayuntamiento en pleno, representaciones del Casino y del Liceo y todo cuanto significa y vale en Porriño.
Presidia el duelo el párroco, el alcalde el juez municus y el presbítero don Rogelio Rodriguez, sobrino del finado, de Porriño; el P. Germán Lampe, y los señores Vázquez Lama y Gonzalez Romero de Vigo.
En el cortejo figuraban la orquesta de la catedral de Tuy que entonaron cantos fúnebres durante el trayecto.
El comercio de Porriño cerro sus puertas en señal de duelo y la Casa Consistorial y los edificios de las sociedades de recreo obstentaban colgadas banderas enlutadas.
El público desfiló ante el cadaver que al efecto fué expuesto en el cementerio.
Despues del sepelio se repartieron limosnas a los pobres.

BIBLIOGRAFÍA CONSULTADA

      1. ARQUIVO E HEMEROTECA MUNICIPAL DE VIGO. Expediente formado a instancia de D. Manuel Rodríguez Rodríguez, pedindo licenza para edificar unha casa no se solar situado no ángulo da rúa Areal e transversal do Banco de España I. P. Arq. Jenaro de la Fuente – 22 de decembro de 1909.
      2. VÁQUEZ GIL, LALO/GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, X. MIGUEL. Os alcaldes e os concellos de Vigo. Os alcaldes do XX: Miguel Fernández Lema. Páx.  62. Ediciones Cardeñoso /978-84-87379-70-3/
      3. JOSÉ MIGUEL QUESADA GONZÁLEZ. El Reservismo militar en España. http://www.portalcultura.mde.es/Galerias/actividades/fichero/2015/Febrero/TESIS_01A03_2014.pdf
      4. VÍCTOR FERNÁNDEZ FREIXANES. “o Fresco”. Memoria dun Fuxido 1936.
        Colección Montes e Fontes. Edicións Xerais de Galicia S.A. ISBN: 84-7507-002-7
      5. DE AUTORÍA MÚLTIPLE. Historia de Vigo. Realizada para El Faro de Vigo. Ediciones Nobel, S.A. Depósito Legal: NA-494/2007
Publicado en Casas de Vigo | Etiquetado , , , , , , | Deixar un comentario

Rosa vermella, aguia anticapitalista

Aos 100 anos do asesinato de Rosa Luxemburg.

ARTIGO: VIENTO SUR. 26/01/2019 | Manuel Garí, Teresa Rodríguez

 

Rosa Luxemburg es una de las autoras más citadas en forma de slogan, pero menos leída y aún menos tenida en cuenta en la práctica política de la izquierda que la elogia. Y, sin embargo, su pensamiento supone una aportación clave en el siglo XXI para la construcción de un discurso emancipador… Para ler o artigo premer aqui.

Publicado en As alleas | Etiquetado , , , | Deixar un comentario

Casa para Felipe Collazo e Alcobre

Panorámica da casa para Felipe Collazo e Alcobre. Foto de Fernanda Padín

Decorría o ano 1904, cando Felipe Collazo Alcobre presentaba no rexistro do concello vigués un primeiro escrito no que mostraba a intención de levantar, no ángulo da rúa Concepción Arenal e bulevar de Montero Ríos,(1) unha, literalmente escribía, «edificación digna de la importancia de la población y de tal emplazamiento». Con este novo proxecto de edificación nos terreos gañados ao mar, seguíase camiñando na consolidación dun espazo no que, ademais da nova fronte marítima portuaria, abrollaba unha área destinada a satisfacer as necesidades residenciais, de ocio e de relaxamento da burguesía emerxente na cidade de Vigo.

Moitas das impoñentes construcións, que conseguiron chegar ata hoxe, fóronse vagarosamente incorporando á zona durante este período de asentamento poboacional, e unha grande parte delas foron proxectadas polo alarife e, nese tempo, director Facultativo das Obras Municipais, Jenaro de la Fuente Domínguez, autor tamén, do proxecto do edificio que nos ocupa. Entre as máis destacadas edificación que xurdiron da súa paleta construtiva cabe sinalar: o Hotel Universal (1888), situado no número 28 da rúa Cánovas del Castillo; a casa de Prudencio Nandín (1892), sita na Praza de Compostela, 13-14; a casa para Rosendo Silva (1907), situada no ángulo da Alameda e Concepción Arenal e a casa Comercial González e Salgado (1909), na Avda. de Montero Ríos, 30-32.

Alameda 1901. Foto Aurelio Paz

Outros recoñecidos arquitectos da época deixaron tamén a súa importante pegada creadora; así, o francés afincado en Vigo Michael Pacewicz, contribuíu a embelecer a zona con edificios como, as casas para Benito Sanjurjo de Arellano (1906) e para Paulino Yañez Rodríguez (1900), situadas respectivamente nos números 20 e 12 da Praza de Compostela; e a casa para Salvador Aranda Graña (1898), que ocupa o nº 1 da rúa Concepción Arenal. Así meso, é de cita obrigada o conxunto que ocupa no nº 8 da rúa Areal construído baixo proxecto do mestre de obras Alejandro Rodríguez-Sesmero González para Manuel Blanco García (1878). Co tempo, e da man de de arquitectos tan importantes como: o vigués Manuel Gómez Román (edificio Mülder, a casa de Correos e Telégrafos, edificio Saturnino García); José Franco Montes (a casa para os irmáns Suárez e a casa para Joaquin Perez Boullosa); Jenaro de La Fuente Álvarez (edificio Iglesias Curty); Francisco Castro Represas (edificio do Club Náutico de Vigo), Xosé Bar Boo (edificio Praza de Compostela e o construído para Vicente Suárez); fóronse establecendo edificacións que respondían a novas interpretacións arquitectónicas, transformando ese espazo público nun auténtico crisol de estilos capaz de satisfacer as aspiracións estéticas da nova poboación.

O 1904, foi un ano cheo de acontecementos variados e con implicacións en moitos eidos da vida viguesa. Unha vila que ía establecendo os alicerces que sustentarían o seu futuro, e que comezaba a mostrar algunha das características que identifican as cidades:

É o ano da anexión da municipalidade de Bouzas, que faría que o padrón de habitantes chegara ata os 35.000; trinta e sete años despois Vigo asimilaría Lavadores e poñía fin a súa redimensión. Producíronse as primeiras matriculacións de automóbiles, as marcas Delahaye, G.Ibrille e Bayad, serían as primeiras observadas por unha poboación que mostraba a súa sorpresa e curiosidade. O nome de Vigo, viaxou a través dos sinais telegráficos, o incidente de Dogger Bank, estivo a piques de ocasionar o enfrontamento entre a escuadra inglesa, apostada na bocana da ría, e os acoirazados, e cruceiros tsaristas que se aprovisionaban no porto de Vigo. O rei Alfonso XIII, e o Kaiser alemá Guillermo II, encóntranse a bordo do Köenig Albert, no medio da ría; a reunión, naquel momento cualificada de segredo, versou sobre unha posible intervención alemá en Marrocos. No recheo vigués acondicionaríase un velódromo que daría cabida a celebración dunha serie de competicións ciclistas que, segundo a prensa local (O liberal “La Concordia” e o Faro de Vigo), fora seguida con entusiasmo pola veciñanza viguesa e das localidades próximas. O 7 de febreiro prodúcese o primeiro intento de lanzamento da revista “La Vida Gallega”, dirixida por Jaime Solá Mestre, da que se chegarían a editar catro números; a partir de 1908 recuperaríase a cabeceira, cunha xeira máis prologada que duraría ata 1938, ano no que remataría definitivamente a súa publicación. Constituiríase a Unión de Fabricantes de Conserva da Ría de Vigo, foi a primeira organización patronal da historia de Galicia. A auga de catro mananciais de Bembrive chegaría ao depósito construído no monte do Castro, cumpríndose así o plan de abastecemento de auga para a cidade aprobado polo concello no ano 1902…

Felipe Collazo Alcobre

Felipe Collazo e Alcobre, o promotor do edificio, era un emigrante retornado de Brasil a onde se trasladara desde a súa orixinaria vila de Silleda. En Río de Xaneiro, a súa cidade de acollida chegou a ser importante membro da colonia galega. Industrial e comerciante de éxito, compartiu con Bernardino Casal Martinez a denominación Martinez & Collazo, industria dedicada a fabricación de chapeus. Socio distinguido da Sociedade Española de Beneficencia(2) , foi ademais un dos fundadores da Liga Patriótica Española na República dos E.U. de Brasil de Río de Janeiro, sociedade creada en 1898 e que tivo como unha das actuacións máis destacada a recollida de donativos que serviran para socorrer aos soldados repatriados de Cuba(3).

Poucas máis informacións se puideron conseguir da súa estancia no Brasil, aínda que queda patente que Felipe Collazo acadou unha grande proxección e influencia tanto no económico como no social. Moi novo aínda, con pouco máis de corenta anos, decidiu o regreso a súa terra. Tal día como o o 24 de marzo de 1900, desembarcou no porto de Vigo e, segundo as crónicas dos xornais da época, coa idea de non volver ao Brasil e de fixar a súa residencia nunha cidade galega(4). Non hai referencias que nos permitan saber o porqué da súa decisión de abandonar unha terra que lle proporcionara tanto capital económico, social e prestixio. É posible que o declive iniciado na industria de chapeus influíra na súa determinación. Cando corría o ano 1876, os artistas chapeleiros, nun escrito dirixido ao Presidente e Membros do Conselho Administrativo da Sociedade Auxiliadora da Industria Nacional, denunciaban como causa deste declive á importación de chapeus acabados do estranxeiro(5).

Finalmente, Collazo Alcobre, decidiu fixar a súa residencia na cidade de Vigo, tal e como acreditaba no escrito presentado ao alcalde presidente da corporación viguesa, o 28 de abril de 1904. No encabezamento da instancia confesábase, «vecino de esta población según célula personal número nueve mil cuatrocientos cuarenta y seis».

Felipe Collazo contraeu matrimonio con Rudesinda de Jesús Vieitez Amil(6), filla dos tamén emigrados en Rio de Janeiro, José Mª Vieites Fornoso e Juana Amil. Resultado da unión naceron dous fillos (Antonio Lino, nado en 1902 e José en 1904) e unha filla Mª Angela, que chegou a este mundo poucos meses despois da morte do seu pai. O finamento de Felipe Collazo e Alcobre produciuse prematuramente o 18 de novembro do ano 1904(7), cando se encontraba en pleno proceso de tramitación a licenza de construción do edificio.

Obtención de licenza

A sucesión de trámites habituais vinculados á solicitude de licenza para construír un edificio, viuse neste caso seriamente alterado e non só por terse producido a morte do promotor. Collazo Alcobre, como anteriormente se amentou, era propietario dun solar situado no barrio de Malecón, no ángulo da rúa Concepción Arenal e a avenida de Montero Ríos, e nel, tal como dicía na instancia presentada no concello, pretendía construír unha «edificación digna de la importancia de la población y de tal emplazamiento»; pero, agregaba, que a causa de negocios urxentes que o reclamaban de América, víase obrigado a demorar o inicio da construción da casa. Por esta razón propoñíalle ao consistorio que, mentres tanto, e a fin de dignificar o lugar do emprazamento, ocupado daquela por «Indecorosos barracóns», se lle permitise urbanizar a súa propiedade construíndo provisionalmente un elegante pavillón de madeira, ao tempo que pecharía o solar pola liña de fachada cun enreixado.

A corporación municipal, reunida o 21 de maio do mesmo 1904, a vista do informe emitido cola comisión de Obras municipal, aprobou as seguintes conclusións:

  1. Se concede licencia á D. Felipe Collazo para construír con arreglo a los planos que presentó un pabellón en el ángulo de las avenidas de Montero Ríos y Concepción Arenal, y para cerrar con verja el solar en que dicho pabellón se construye estableciendo en su interior un jardín.
  2. Esta concesión se hace por el termino de cuatro años y pasado este tiempo, tendrá obligación el propietario de demoler el pabellón
  3. Dicho pabellón se construirá previo pago de la cantidad de 46,35 pesetas importe del arbitrio municipal sobre construciones según resulta de la liquidación practicada por el Director facultativo de las obras municipales.

Poucos días despois, o 31 de maio concretamente, Felipe Collazo trasladaba ao municipio un segundo escrito, a través da cal informaba da súa decisión de desistir da construción do pavillón, retomando de novo a opción do edificio, comprometéndose a presentar os correspondentes planos nun curto espazo de tempo. A corporación municipal, presidida por Joaquin Perez Boullosa(8), tras recibir e estudar o informe da comisión de Obras acordou, en sesión celebrada o 14 de outubro, a concesión da licenza do edificio que segundo os planos, tiña en planta, unha superficie de 309,50 m2 e constaba de baixo e tres andares, comprendendo unha superficie edificable de 1.238 m2. O inicio das obras, quedaba agora supeditada ao correspondente pago de mil duascentas trinta e oito pesetas do arbitrio municipal sobre construcións.

Plano da fchada á Avda. de Montero Ríos

Plano da fachada á rúa Concepción Arenal

É nesta conxuntura cando ocorre o inesperado pasamento de Felipe Collazo, acontecemento que vai entrañar unha inflexión no trámite de obtención da licencia. O punto de xiro prodúcese como consecuencia da imposibilidade legal de satisfacer o importe da liquidación do arbitrio municipal sobre construcións mentres o xulgado non resolvera o expediente para a designación da persoa que se debería facer cargo dos asuntos do finado Collazo Alcobre; expediente, que finalmente o xuíz de primeira instancia resolveu coa escolla de José Mª Vietes Fornos, o seu sogro, como procurador dos fillos menores do finado(9).

A primeira das actuacións a acometer por parte de Vieites Fornos, foi o de solicitar a prorroga de un ano para satisfacer el arbitrio municipal, mentres el arranxaba, en Brasil os asuntos do seu defunto fillo político. O 5 de xuño de 1905, a comisión de Obras municipais, propuxo á corporación municipal a aprobación do seguinte ditame:

La Comisión de Obras que suscribe enterada de la instancia presentada por D. José María Vieitez Fornos, pidiendo un año de prorroga para satisfacer por la tarifa de 1904 el arbitrio sobre construcciones por la casa que su finado hijo político deseaba edificar en el ángulo de las calles de Montero Ríos y Concepción Arenal tiene el honor de proponer al municipio se digne acordar que se conceda la prorroga para el pago por el plazo de dos meses solamente y que esta concesión de prorroga se entienda hecha con carácter general para todos los propietarios que se encuentren en igual caso, advirtiendoles que pasado este término deberán satisfacer el arbitrio sobre construcciones por la tarifa que rija al hacer el pago. El Excmo. Ayuntamiento no obstante acordará lo que estime más conveniente.

Dous días despois, en sesión celebrada o 7 de xullo, o “Excmo. Ayuntamiento“, acordaba a aprobación da anterior resolución e, a través da correspondente providencia darlle trasladado ao solicitante

Características do edificio

Edificio na actualidade. Foto de F.Padín

Edificio de uso residencial, situado en esquina e construído con perpiaños de granito labrado. A edificación fai gala do característico estilo ecléctico de Jenaro de La Fuente pero, nesta ocasión, cun discreto repertorio ornamental e cunha certa tendencia á planitude, disimulaba esta, pola existencia de balcóns independentes en todos os seus vans. A construción conservase consonte ao seu proxecto orixinal, isto é, formado por baixo e tres andares.

As dúas fachadas enlázanse a través dun chafrán que non recibe especial atención por parte do arquitecto. Cada unha das fachadas está articulada en tres corpos, onde o central diferénciase dos outros polos arcos semicirculares dos seus vans, pola maior ornamentación, e e polo ollo de boi terminal do faiado. O corpo central que dá á rúa Montero Ríos encóntrase enmarcado por anchas pilastras, e rematado por nun frontón circular con acroterio en forma de palmatoria; o que dá á rúa Concepción Arenal, está circunscrito por pilastras almofadadas e coroado cun frontón circular con decoración semellante ao da outra fachada. Os corpos anexos ao central configúranse a partir de sendas sucesións de vans, dous en cada corpo da rúa Concepción Arenal e catro, en cada un dos de Montero Ríos. No andar térreo, destacan as ménsulas e claves. O edificio remata cunha cornixa voada sobre a que se sitúa unha balaustrada a modo de peitoril.

REFERENCIAS

(1)  A rúa de Montero Ríos, recibiu o nome en 1895; e, entre 1931 e 1936, chamouse “Avenida de Joaquín Costa”.
(2) Felipe Collazo Alcobre, en varias ocasións formou parte da directiva en varias ocasións da SEB da cal era o seu tesoureiro no 1899, un ano antes do que decide abandonar Brasil. A Sociedade Española de Beneficência, foi fundada o 13 de setembro de 1859 por iniciativa de inmigrantes españois e tiña por obxectivo minimizar os problemas de saúde pública local, carente entón de hospitais e organizacións médicas capaces de atender á poboación de Río de Janeiro e funcionou tamén como centro de preservación cultural dos inmigrantes. O seu labor como entidade filantrópica foi recoñecida a través de Decreto Imperial polo Emperador Don Pedro II.
(3) Para la Cruz Roja Española.- Han celebrado sesión las Juntas Ejecutiva y Consultiva de la Liga Patriótica Española en los E.U. del Brasil, bajo la presidencia de nuestro comprovinciano D. Silvestre Campos. Nuestro corresponsal en Rio de Janeiro y estimado colaborador, Sr. Fernández Murias, ha propuesto que los fondos sociales se destinen á los soldados y marineros enfermos é inútiles que regresen de la campaña. Otro distinguido gallego D. Daniel Durán, expuso su conformidad con esta proposición ampliándola á que la distribución se haga en la Coruña, Vigo y Santander, lo que apoyaron D. Casiano Fernández Álvarez, D. José Batallán, D. Manuel Pazos Santiago y otros no menos respetables paisanos nuestros; y, en su virtud se ha aprobado lo propuesto, nombrándose una Junta compuesta de los que lo son D. Daniel Durán, D. Felipe Collazo y D. Ezequiel Caravelos, al objeto de revisar las cuentas, y delegando en la Coruña, para distribuír los socorros, que serán unas 700 libras esterlinas, al digno director de la Voz de Galicia, D. Marcelino Lafonte. ¡Bién por los gallegos de Rio de janeiro!. (El eco de Galicia : órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas: Num. 258 (20/12/1898).
(4) Ayer desembarco en Vigo D. Felipe Collazo Alcobre, uno de los fundadores de la Sociedad patriótica española en Rio Janeiroé importante miembro de la colonia gallega de aquella capital. El Sr. Collazo, que sale para Silleda, su pueblo natal, no piensa volver al Brasil y fijar-a su residencia en un pueblo de Galicia. (El Diario de Pontevedra: Periódico liberal: Num. 4758 (24/03/1900)
(5) «Os abaixo assignados, artistas chapeleiros, attento o grave estado de abatimento a que ha chegado a sua arte nestes últimos annos, devido á grande importação de chapéos acabados no estrangeiro, tendo em vista o fim a que se propõe esta distincta Associação, e confiados no patriotismo e solicitude dos illustres Membros que a compõem, sempre incansáveis no trabalho para o engrandecimento do paiz, promovendo e auxiliando os diversos ramos da industria nacional, tomão a liberdade de expôr-vos, por estas gosseiras linhas, as emergentes circumstancias por que passão, a decadencia a que caminha este ramo de industria do paiz, afim de que, mediante os vossos esforços, obtenhão do Governo Imperial as providencias que o caso requer.
«Senhores Presidente e Membros do Conselho Administrativo da Sociedade Auxiliadora da Industria Nacional: a industria de chapéos, como muitas outras no Brazil, é como uma planta mimosa que vegeta em campo vasto, onde muitas outras agrestes igualmente crescem e tendem a abafa-la, que de certo morrerá, se os cuidados do bom jardineiro não vierem desviar-lhe esses tropeços ao seu crescimento. Vos sois, senhores para a industria do Brazil o bom jardineiro, a cujos desvelos e patriotismo nós confiamos a justiça de nossa causa.
«Dignem-se, pois, os illustres Membros desta distineta Corporação acolher estas humildes considerações, protegendo a justiça desta causa perante o esclarecido governo de S H. Imperial, de quem o paiz tem as mais exuberantes provas de que ama verdadeiramente o progresso de sua industria. (1876).
(6) Rudesinda Vietiz Amil, morreu en Rio de Xaneiro, o 21 de decembro de 1966, sendo soterrada no cemiterio de San Joao Batista. (Correio da Manhã Rio Janeiro (22.12.1964). Estaba acompañada polo seu fillo Antonio e a súa filla Angela. O seu outro fillo José, ausente, facía vida en Galicia)

Jornal do Brasil (22.12.1964)

(7) Fallecio en Vigo don Felipe Collazo Alcobre, que residia en Vigo desde hace cinco años que se retiro de los negocios en Brasil, donde se había conquistado una desahogada posición merced a su laboriosidad y honradez acrisolada. (El eco de Galicia : órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas: Num. 475 (30/12/1904))
(8) Joaquin Pérez Boullosa foi alcalde de Vigo desde o 30 de decembro de 1903 ata abril de 1905, sendo substituído polo tamén membro do partido liberal, Ricardo Senra Fernández. Debido as súas frecuentes ausencias, en moitas ocasións foi substituído no cargo por Ricardo Senra. De feito, todas as sinaturas recollidas na documentación que forma o expediente da casa para Felipe Collazo, pertencen ao alcalde accidental Sr. Senra. Pérez Boullosa desempeñou cargos importantes nas directivas de diversas sociedades recreativas e benéficas, así mesmo, foi varias veces concelleiro, secretario da Cámara de Comercio e vicepresidente do consello de administración da compañía de seguros La Alborada.
(9) A principios do século XX, a subordinación da muller xustificábase nunha suposta inferioridade xenética. A función reprodutora convertía á muller nun ser pasivo, inferior, incompleto, en resumo, un mero complemento do home, o “ser intelixente”. Pero esta opinión non era exclusiva dos grupos máis conservadores ou reaccionarios. A posición subordinada da muller estaba garantida no sistema patriarcal español por unha lexislación discriminatoria baseada no Código Penal de 1870, o Código de Comercio de 1885 e o Código Civil de 1889, cuxa aplicación daba lugar a situacións tan inintelixible como contada anteriormente na que o xuíz nomea procurador dos fillos de Felipe Collazo ao seu sogro obviando a existencia da nai.

BIBLIOGRAFÍA CONSULTADA

    1. ARQUIVO E HEMEROTECA MUNICIPAL DE VIGO. Expediente formado a instancia de D. Felipe Collazo y Alcobre, pedindo licenza para edificar unha casa no se solar situado no ángulo das Avdas. de Montero Ríos e Concepción Arenal. I. P. Arq. Jenaro de la Fuente – 9 de maio de 1904.
    2. ALAMANAK LAEMMERT: Administrativo, Mercantil e Industrial (RJ) – 1891 a 1940. Ano 1894. Edición: A00051 (1). Recuperado de: http://memoria.bn.br/docreader/DocReader.aspx?bib=313394&pagfis=7709 . (O Almanaque Laemmert (pelo título original, Almanak Laemmert) como é conhecido, denominado Almanak administrativo, mercantil, e industrial do Rio de Janeiro é considerado o primeiro almanaque publicado no Brasil. Editado no Rio de Janeiro, entre 1844 e 1889, pelos irmãos Eduard e Heinrich Laemmert. Mas autores argumentam que o Almanaque da Bahia seja o mais antigo do Brasil.)
    3. A SEB. HOSPITAL ESPANHOL DO RIO DE JANEIRO. Recuperado de: http://www.hospitalespanholrj.com.br/institucional/seb/a-seb/ (Fundada em 13 de setembro de 1859, a Sociedade Espanhola de Beneficência nasceu com nobres ideais. Formada por imigrantes espanhóis (comerciantes e representantes de órgãos espanhóis no Brasil), tinha por objetivo minimizar os problemas da saúde pública local, carente então de hospitais e organizações médicas capazes de atender à população da cidade do Rio de Janeiro.)
    4. VÁQUEZ GIL, LALO/GONZÁLEZ FERNÁNDEZ, X. MIGUEL. Os alcaldes e os concellos de Vigo. Os alcaldes do XIX. Páx. 61 e 62. Ediciones Cardeñoso /978-84-87379-70-3/.
Publicado en Casas de Vigo | Etiquetado , , , , | Deixar un comentario

Casa para Paulino Yáñez Llorente

O edificio na actualidade

No primeiro terzo do século vinte, un Vigo en plena metamorfose, vai ser referendario dunha serie de acontecementos que contribuirían de xeito significativo a acelerar o tránsito, desde a pequena vila de pescadores de principios so século XIX, á urbe moderna e industrializada na que se ía ir convertendo. No hínterland da cidade vella iríase consolidando unha rápida expansión urbana, que no ano 1914, dotaríase dunha rede de comunicacións a base de tranvías. O dato de aumento de poboación, 23.144 habitantes en 1900 a 63.000 en 1930, ilustra categoricamente este proceso de crecemento. A este progreso contribuíu en gran medida, a chegada do ferrocarril, a vitalidade do porto e o activo comercio ao retallo e ao por maior.

En 1900, ano de comezo da edificación da nosa casa Yáñez, desde diferentes sectores da sociedade, como por exemplo, os membros da burguesía local emerxente; filántropos, habitualmente emigrantes retornados; sectores progresistas con compromiso na reivindicación de medidas populares e de xustiza social(1) ; e as propias institucións, tanto as locais como as pertencente a outros eidos territoriais, van tomando iniciativas tendentes a satisfacer as necesidades e demandas da sociedade civil viguesa. Precisábanse con urxencia infraestruturas e instrumentos que facilitasen o desenvolvemento industrial, comercial e mesmo paliar as carencias existentes nos ámbitos, formativo, de necesidades sociais; e incluso, as de atención ao tempo de lecer.

Entre os chanzos adiantados nese ano cabe citar algúns dos máis salientábeis:

        O ano 1900 foi importante no mundo da conserva. Despois da instalación no Areal dun taller de envases, o seu promotor, o coruñés Suárez Pumariega, asociaríase con Juan Antonio Alonso Santodomingo, Salvador Aranda Graña, Marcelino Barreras Casellas, Federico Barreras Massó, e outros importantes industriais, para constituír a sociedade anónima “La Metalúrgica” (máis tarde, da man de Suárez Pumariega, agora en solitario, viría “La Artística”). As empresas metalgráficas ían dar satisfacción a unha importante necesidade das conserveiras ao proporcionarlles a posibilidade de contar con envases modernos de folla de lata, susceptibles de ser decorados con estampaxe de cores. Este aporte tecnolóxico facilitaría ás conserveiras viguesas desenvolver estratexias de diferenciación con outras marcas coas que competían; e de paso, poder independizarse dos distribuidores franceses accedendo directamente aos mercados internacionais.

Sinalar por último, que este avance do sector da conserva, desenvolvíase no medio dun importante conflitivo na pesca viguesa. Os enfrontamentos entre xeitos e traíñas; que concluirían, nese mesmo ano de 1900, coa prohibición gobernamental, entre Fisterra e o Miño, da traíña (arte de cerco); estaban no seu punto máis álxido. Esta prohibición quedaría abolida en Vigo no ano 1906.        No mes de xullo, no edificio Acuña Seoaje, abría as súas portas o Banco de Vigo, que tería como primeiro presidente a José Ramón Curbera Puig; e que sentaría no seu consello de administración a tres futuros alcaldes de Vigo, Prudencio Nandín Vicente, Fernando Conde e Manuel Diego Santos; e que incorporaría ao seu elenco de accionistas, a armadores, conserveiros, consignatarios e comerciantes. No primeiro semestre de 1901 xa solicitara a concesión dun tranvía eléctrico entre Vigo e Baiona e puxera en marcha, co concurso de La Aurora bilbaína, a sociedade de seguros La Alborada.

Casa do farmacéutico Enrique Acuña, primeiro edificio vigués proxectado polo arquitecto Michel Pacewicz. Cinco anos despois (1905), o Banco de Vigo trasladaríase ao desaparecido Ed. Rubiera.

        No ámbito cultural e de atención aos espazos para o ocio, destaca a inauguración, o 17 de xullo, do Teatro Rosalía de Castro, nome polo que se coñeceu a partir do 28 de setembro de 1899; antes Romea e Cervantes. Construído baixo proxecto inicial de Domingo Rodríguez Sesmero; contou, na reforma do proxecto orixinal e no tratamento de interiores, coa participación do arquitecto Benito Gómez Román; e tamén, coa do seu irmán Manuel, daquela estudante de arquitectura, quen se ocupou dos traballos escultóricos. A decoración confiouse ao pintor escenógrafo Sr. Almonte; e da instalación eléctrica a Luis Conde Valvis, quen procedente da Coruña, realizou tamén a da Escola de Artes e Oficios.

No ano 1910, durante a celebración do entroido, un incendio provocado por un curtocircuíto destruíu o edificio.

O teatro Rosalía de Castro tivo unha periplo construtivo cheo de incidencias e disentimentos. Os accionistas, entre os que se encontraba Manuel Bárcena Franco, Francisco Solleiro, Antonio Conde, etc; entrarían en preito co contratista, Benito Gómez González, que finalmente se resolvería, coa condena dos propietarios có reintegro ao contratista das cantidades invertidas na construción do teatro.

        No mes de setembro, e grazas ao prócer García Barbón, atenderíase unha demanda fundamental do mundo da industria, do comercio, e da sociedade en xeral. A formación e a instrución da mocidade podería desenvolverse con maiores recursos e eficacia grazas ao no novo edificio para Escola de Artes e Oficios, inaugurado na esquina das rúas García Barbón e Pontevedra, para albergar os estudos que ata ese momento se viñan dispensando nos pequenos locais da rúa Circo.

É neste ambiente de transformación, tamén urbana, cando a edificación da casa familiar para Paulino Yáñez vai a contribuír ao envellecemento dunha alameda en pleno proceso de conformación, que se integraba no primeiro ensanche proxectado despois do derribo das murallas, e que sería coñecido polo nome de Nueva Población. Devagar, a Alameda, iríase convertendo nun centro de reunión e paseo para as e os habitantes da cidade.

Alameda 1880. Foto Pacheco

Alameda nos comezos do século XX

Obtención de licenza e proceso construtivo

A chamada casa Yañez é un edificio de catro alturas, de estilo neomedievalista, erixido para uso residencial colectivo, que está situado no número 12 da Praza de Compostela, en esquina coa rúa Velázquez Moreno. A idea construtiva, plasmada no correspondente proxecto, correspondía ao arquitecto francés Michel Pacewicz, con quen, os irmáns Paulino e Francisco Yañez Llorente, por intermedio de Benito Sanjurjo de Arellano, tomaran contacto na Exposición Universal de Paris de 1889. Paulino e Francisco, formaban parte do sector mais moderno e cosmopolita da burguesía viguesa finisecular, e como parte dese sector social, participantes no costume de mostrar o seu poderío social e económico a través da fastuosa arquitectura das súas vivendas.

A solicitude de licenza de obra, que asinaba Paulino Yañez Llorente, foi presentada no rexistro do Concello o 24 xaneiro de 1900. Os planos que acompañaban ao escrito, por motivo do non recoñecemento en España do título de arquitecto de Pacewicz, ían asinados polo mestre de obras Dimas Vallcorba.

Fachada rúa Victoria

Fachada rúa P. Morillo

Días antes, o 14 do mesmo mes, a través da correspondente instancia, o requirente, pedira autorización para levar a cabo a demolición dunha vella casa da súa propiedade que ocupaba o solar onde se quería construír, e ao mesmo tempo, demandaba, se lle sinalase a liña e rasante para proceder cos traballos de cimentación.

O 18 de xaneiro o Concello, en documento asinado polo secretario Municipal Manuel Olivé Cousiño(2) acordou permitir ao solicitante proceder á demolición do edificio preexistente; e ao tempo, deu curso a instancia, para que fose informada pola comisión de obras. A resposta non se fixo agardar, o 22 de xaneiro, a Comisión trasladaba ao concello as súas recomendacións.

Á vista do informe, a corporación en sesión celebrada o mesmo día 22, permitía ao solicitante construír a cimentación; e, asemade, encargaba ao director facultativo das obras municipais, a que procedera a fixar as aliñacións e rasantes á que debería suxeitarse a nova edificación, tanto para a rúa Victoria como para a de Pablo Morillo. Sobre a súa figura compre a lectura da columna Vigo contra Morillo(3), escrita por X.L. Méndez Ferrín, e publicada o 31 de marzo de 2017, no xornal o Faro de Vigo.

A resposta a petición de licenza para a construción do edificio, realizada como antes se sinalou por Paulino Yáñez o 24 de xaneiro, foi formulada pola corporación municipal, reunida en sesión celebrada o 31 de xaneiro. Na xuntanza aprobáronse, en todas as súas partes, as conclusións presentadas no informe da comisión de Obras; poñendo así un punto final positivo ao expediente de solicitude. A continuación transcríbese o texto completo do ditame.

La Comisión de obras que suscribe enterada de la instancia y planos presentados por D. Paulino Yáñez pidiendo se le conceda licencia para edificar una casa en el ángulo de las calles de la Victoria y Pablo Morillo tiene el honor de proponer al municipio se digne aprobar las conclusiones siguientes:
  1. Se le conceda licencia a D. Paulino Yáñez para edificar una casa en los solares de su propiedad situada en el ángulo de las calles de la Victoria y Pablo Morillo con arreglo a los planos que presento con la solicitud advirtiendo que los salientes de la fachada indicados en el plano de planta deben ceñirse a la linea fijada para dicha calle.
  2. D. Paulino Yáñez satisfará al serle notificado este acuerdo la cantidad de mil tres pesetas y noventa y seis céntimos importe del arbitrio municipal sobre construcciones a razón de ochenta céntimos de peseta por metro cuadrado de cada planta: por ser cuatro el número de plantas del proyecto presentado y por medir cada una la superficie de 313 metros setenta y cuatro decímetros cuadrados.
  3. En cumplimiento a lo dispuesto por las ordenanzas municipales y acuerdos del Excmo. Ayuntamiento el solicitante colocará valla que ocupe como máximo la tercera parte del ancho de la calle de la Victoria y Pablo Morillo en el frente de su propiedad.
  4. El Sr Yáñez satisfará igualmente el importe de la alcantarilla construida por cuenta del municipio en la calle de Pablo Morillo en la proporción que le corresponda cuyo importe le será liquidado por el Sr Director facultativo de las obras municipales. El Excmo. Ayuntamiento no obstante resolverá lo que juzgue más conveniente.

Ao escrito, datado o 29 de xaneiro de 1900, seguían as sinaturas de membros da comisión de obras.

Os Yáñez Llorente e os devanceiros  

Paulino Yáñez Llorente, foi o maior dos fillos do matrimonio formado por Francisco Yáñez Rodríguez e Ramona Llorente Diraychin; Francisco e Guadalupe, completaban a prole. Os Yáñez Llorente sen chegar a compendiar o celme das dúas estirpes devanceiras, conseguiron manter unha palpable relevancia nalgúns dos diferentes dominios de acción desempeñados pola ascendencia familiar. Sobre as liñaxes dos Yáñez e os Llorente existe cumprida información.

. . . . os Yáñez . . .

Da familia Yánez, con presenza centenaria confirmada na cidade de Vigo, sábese que tiña o comercio como dedicación principal. Durante o século XIX algúns membros da saga familiar tiveron participación activa na vida política, ostentando cargos tanto no concello como na deputación provincial. Entre os devanceiros de Paulino e Francisco Yáñez Llorente cabe citar:

        Francisco Yáñez de Castro, dedicado ao comercio de cereais, sal, viño serraduras, etc., tivo tamén presenza na industria da salgadura. Segundo informacións tomadas do tomo LXXVI da revista Altamira, editada polo Centro de Estudos Montañeses, en relación a un incidente ocorrido no quechemarín “Nuestra Señora de la Estrella”, Francisco Yáñez de Castro, en 1834, provía de 24 pipas de viño, 10 cargas de serradura e 1.186 ferrados de maínzo a Antonio de Hornedo, do comercio de Santander. Este dato fornece indicios sobre a importancia que debía ter o seu negocio comercial.

Joaquín Yáñez Rodríguez

        Joaquín Yáñez Rodríguez, nacido en agosto de 1814, faleceu en 1892. Fillo de Francisco Yáñez e Francisca Rodríguez; avogado, periodista, político, e alcalde da cidade en varias ocasións (1841/42, 1854/57, 1890/92); foi ademais presidente de la deputación provincial. Xunto a Angel Lema, José Carvajal Pereira, colaborou, en 1853, a erguer o xornal o Faro de Vigo, sendo un dos seus redactores fundadores. Presidiu a “Tertulia Recreativa”, sociedade nacida á vida social en 1864 por iniciativa do Marqués de Valadares; dise que coa idea de crear unha sociedade que agrupase ás persoas adiñeiradas”. Tamén foi propietario da fábrica de pastas, “La Victoria”, situada en Alcabre. De talante liberal, formou parte da xunta revolucionaria viguesa, que presidía Ramón Buch, constituída ao albor do levantamento de 1846, e máis tarde, participaría na revolución de 1854, “La Vicalvarada”, que deu lugar ao chamado Bienio Progresista. En abril de 1856, con motivo das eleccións de renovación de xefes da Milicia nacional, para cubrir as vacantes que había nas compañías, foi elixido capitán da primeira compañía.(4). En colaboración con Benito Manuel López, secretario do concello, escribiu o manuscrito “Análisis histórico de la Reconquista de Vigo”, datado en 1853, e editado polo Concello de Vigo en 1959 .

Necrolóxica publicada a páxina completa no Faro de Vigo de 05.09.1892

        Francisco Yáñez Rodriguez, irmán de Joaquín e pai de Paulino e Francisco Yañez Llorente, era un dos homes máis adiñeirado no Vigo dese tempo. En asociación con Francisco Tápias, dedicado ao tráfico de grao, ás industria de salgadoiro, aos prestamos á compañías marítimas e delegación de seguros; formaban naquel Vigo en plena expansión comercial a que se coñecía popularmente como a sociedade dos “Franciscos”. Formou parte da corporación municipal viguesa constituída en novembro de 1853, e que tiña de alcalde ao avogado progresista Domingo Antonio Leiros.

. . . . os Llorente  . .

Os Yañez Llorente, procedían por parte materna das familias fundadas en Vigo polos matrimonios integrados por: Lorenzo Llorente Romero con Magdalena Fournell Claudio, e Manuel Llorente Romero con Magdalena Pastor. Os irmáns Lorenzo e Manuel chegaran a Vigo a mediados do século XVIII procedentes da Rioxa.

Entre os descendentes, ademais de Paulino e Francisco Yañez Llorente que son obxecto do noso interese inmediato, pódense citar algúns membros ilustres, que foron obxecto do recoñecemento por parte do pobo vigués:

        Manuel Llorente Pastor (1781 – 1873). Fillo de Manuel Llorente Romero e Magdalena Pastor. Foi deputado a Cortes, Brigadier e subsecretario do Ministerio da Guerra. Polas súas ideas liberais, tivo que emigrar a Inglaterra ao final do trienio constitucional (1820/23).

        Hipólito Llorente Rey (1820 – 1896). Fillo de Manuel Llorente e Pastor e María del Carmen Rey Losada. Como o seu pai seguiu a carreira de armas. Estivo destinado en Cuba, Londres, Abisinia, India, etc. Desde 1873, ocupou o cargo de gobernador militar da illa de Menorca (1888), e da provincia de Pontevedra e da praza de Vigo, que desempeñou durante oito anos, ata que foi ascendido a mariscal de Campo. Casou en Vigo en 1875 con Elisa Naharro, filla do barón de Casa-Goda. Polo seu valemento e favores que fixo a Vigo, o concello deulle o nome de General Llorente á rúa onde viviu, daquela rúa Picacho, e que une a rúa Conde de Torrecedeira coa de Pi i Margall(5) .

        Teófilo Llorente Diraychin (1827 – 1905). Fillo de José Llorente Tournel e Juana Diraychin. Coronel de enxeñeiros, estivo destinado en diferentes lugares de España, Cuba e Filipinas. Constituíuse en benfeitor do pobo de Vigo, ao facelo herdeiro dunha cantidade de diñeiro en accións de máis de 120.000 pesetas, a fin de que, cos intereses dese capital, se axudase aos pobres da localidade. Ao ano seguinte a súa morte, a cidade dedicoulle a rúa que vai da praza do Berbés ata Beiramar na zona de A Pedra (Rúa Teófilo Llorente). Unha irmá de Teófilo, Ramona Llorente Diraychin, casaría con Paulino Yañez Rodríguez. Deste matrimonio nacerían tres fillos Paulino, Francisco e Guadalupe.(6)

Paulino e Francisco Yáñez Llorente

Paulino e Francisco Yañez Lorente. Tiveron como actividade profesional principal a de importadores de madeiras exóticas (Suecia, Asia e América). Ambos irmáns constituíron a sociedade, Paulino Yañez, Hermanos, que tiña almacén e grandes serradoiros mecánicos localizados na rúa Areal, ao lado da calella do Chinito e na rúa Victoria 34.

O sector do salgadoiro de peixe e da emerxente industria conserveira, foi outro dos eidos de actividade económica no que se implicaron os irmáns Yañez Llorente. Asociados con Carlos Arean Fernández, constituíron a sociedade regular colectiva Yañez y Arean, onde os tres contaban co uso da firma social. A entidade constituíuse en Vigo, no mes de marzo de 1904(7). As instalacións da fábrica situábanse na beiramar da enseada de Meloxo, no poñente da vila de O Grove, desde onde, baixo a marca comercial Atlas, comercializaban salga, conservas de peixe e outros produtos.

No ano 1905, por iniciativa de dous empresarios ferroláns, un austríaco e un catalán, incorporaríanse a produción de conserva e escabeche na vila meca, catro novas fábricas, avivándose así a actividade económica da localidade. O correspondente no Grove do xornal El Noticiero de Vigo (20.10.1905), saudaba a creación destas industrias, aludindo ao feito da existencia na vila de traballadores, preparados tanto para os labores de fábrica, como para a pesca, así como da existencia de 18 traíñas dispoñibles no porto.

A firma Yáñez e Arean, por diversos motivos, estivo presente nos medios de comunicación durante polo menos dúas décadas. O xornal, El Noticiero de Vigo o 4 de febreiro de 1905, informaba da folga de obreiros soldadores producida na súa conserveira. A decisión tomada polos traballadores articulábase en resposta ao despedimento de dous empregados da fábrica, que ostentaban os cargos de presidente e delegado da sociedade de soldadores. Noutra ocasión, o naufraxio do seu vapor Apolo, motivou unha nova aparición nos medios. Unha concorrencia máis grata foi a motivada pola cesión do vapor Dolores, que pilotaba o propio Carlos Arean, para realizar o transporte de turistas ingleses entre a illa da Toxa e a de Cortegada.

Nesta relación de ocupacións profesionais de Paulino Yáñez, referirse, por último, a súa inclusión, como vogal, no Consello de administración da compañía de Tranvías Eléctricos que presidía Martín Echegaray.(8)

Paulino Yáñez Llorente

Paulino, o promotor do edificio, naceu en Vigo no ano 1863 e morreu, ibidem, o 3 de marzo de 1950. Contraeu matrimonio con Carmen Tapias Puig, en cerimonia oficiada polo abade da igrexa de Santiago de Vigo, o 16 de decembro de 1891. Actuaron respectivamente, como madriña e padriño da voda, a nai da noiva Clotilde Puig de Tapias, e o tío do noivo Teófilo Llorente Diraychin. O matrimonio tivo tres fillos. Paulino, Joaquín e Juan Yañez Tapias.

Ademais das actividades profesionais descritas anteriormente, Paulino Yáñez, tivo unha vida destacada na política. Nas eleccións municipais de renovación da corporación celebradas o 12 de maio de 1895, nas que houbera “intelixencia” entre o sector conservador e o liberal, obtivo acta de concelleiro en representación do primeiro distrito, xunto a Marcelino Astray Caneda, Antonio Lema e José Pérez Villelga(9) . Ademais de concelleiro na corporación viguesa, a vida política de Paulino Yáñez, estendeuse tamén ao ámbito provincial. O 20 de xaneiro de 1924, por designio do coronel Manuel Junquera Guerra, xefe político do directorio militar, en funcións de gobernador Civil, entraría a formar parte da corporación provincial; e por 23 votos a favor e unha abstención, asumiría o cargo de vicepresidente da deputación. Co mesmo resultado en votos sería elixido para a presidencia o enxeñeiro Daniel de la Sota Valdecilla, pai do arquitecto Alejandro de La Sota. Ao tempo, no Estado, o xeneral Primo de Rivera, que suspendera, sine die, a Constitución de 1887, cos estatutos municipal e provincial en proxecto, continuaba coa “reforma” da Administración.

Como membro destacado da burguesía da cidade, Paulino Yañez, involucrábase en actividades relacionadas cos diferentes eidos da vida social, deportiva, cultural, etc. O xornal El Noticiero de Vigo de 27 de decembro de 1905, publicaba unha nova para dar a coñecer a súa participación como vogal da xunta de Beneficencia; outrosí, abundaban as súas participacións nas tan habituais contribucións pecuniarias en colectas con fins benéficas. O ámbito, deportivo e o seudo-deportivo, en ocasións motivou a súa comparecencia na prensa. O 9 de marzo de 1890, o xornal Faro de Vigo, anunciando a celebración dunha comida, en homenaxe aos xefes dos destacamento militares de Vigo, que organizaba El Gimnasio, citándose a Paulino Yáñez e ao seu irmán Francisco, como socios desa asociación de tipo deportivo. Noutra ocasión Paulino, xunto a o marqués de Villanueva y Geltrú, Manuel Cadaval e Ramón Sanjurjo; aparecía formando parte do xurado encargado de regular o funcionamento da Tirada Internacional de Pombiño; no, posiblemente primeiro acontecemento de tiro celebrado (xullo de 1912) na illa de A Toxa. O diario de Pontevedra La Correspondencia Gallega, eufemisticamente referíase ao evento co nome de “festa cinexética”(10). Anteriormente, no ano 1897, e no mesmo espazo de prácticas de maltrato aos animais e de  potenciación de festas sen arraigo en Galicia, Paulino Yáñez, amosábase integrado no Consello de Administración de la Taurina Viguesa. A pesar dos esforzos feitos por esta sociedade impulsada principalmente por Pedro Alario, e posteriormente por outras iniciativas, as corridas touros en Vigo non se chegarían a implantar.

Pola súa formación e pola condición de propietario, Paulino Yáñez, tivo que atender varias encomendas relacionadas con diversos servizos de tipo social e político. O 8 de agosto de 1902, por estar incluído nas listas de capacidades, foi designado membro dos xurados do Partido de Vigo. Podían pertencer á lista de capacidades, e polo tanto, ser xurado, el que tuviere un título profesional o hubiere desempeñado algún cargo con la categoría de Jefe de negociado de Administración(11). O 23 de setembro de 1909, con motivo da renovación de vocais da Junta Pericial, e á proposición da Alcaldía, entraría no organismo pola súa condición de propietario. As xuntas periciais, encargábanse da redacción dos amillaramentos e dos apéndices de acordo ás relacións xuradas presentadas polos contribuíntes; comprobaban as altas e baixas, e as posibles variacións; sendo competentes tanto en rústica como en urbana. Con toda esa información avaliaban a riqueza total do municipio consonte ás modificacións anuais; e, unha vez fixada a cota a pagar, encargábanse de facer o reparto entres os veciños contribuíntes(12).

O pasamento de Paulino Yáñez, segundo se menciona na necrolóxica publicada o 4 de marzo de 1950 no xornal vigués El Pueblo Gallego, produciuse na súa casa familiar da Alameda, cando contaba con 87 anos.

Características do edificio

Edificio en esquina das rúas Alameda e Velázquez Moreno, (antes Victoria e Pablo Morillo), conta con planta baixa, tres andares e faiado. Construído en fina cantería de perpiaño apomazado, resultado do oficio e da escrupulosidade dos canteiros galegos. Presenta fachadas a ambas rúas, enlazadas por un chafrán ocupado por unha galería que podería considerarse como un auténtico chisco dos promotores ao seu negocio de importación de madeiras nórdicas.

Galería neogótica de madeira

O inmoble cumpría con creces co obxectivo buscado pola burguesía local, de procurar a distinción a partir da construción de edificios ostentosos e de estilo cosmopolita. A solaina, que se estende ao longo dos tres andares superiores, coróase cun gran gablete en forma de cortina que contribúe á sensación de esvelteza e ascensión visual que se percibe na observación do edificio. Nela combínanse varios elementos neogóticos, como son os arcos oxivais trilobulados, que se distribúen aleatoriamente seguindo as pautas do eclecticismo: tres no primeiro andar, un no segundo e ningún no terceiro; tracerías caladas nos antepeitos; conta tamén coa presenza dos socorridos pináculos, que desta vez, cumpren unha función simplemente ornamental e que se acompañan de numerosos remates apuntados.

Na parte do chafrán correspondente ao andar baixo sitúase un dos portais do edificio. O acceso está enmarcado por dúas pilastras terminadas en ábacos que serven de base a sendas ménsulas que soportan a galería. A parte superior da entrada, en harmonía co remate en gabelete da galería, remátase cun arco en forma de mitra, en cuxo vértice disponse unha flor de lis, elemento decorativo símbolo da familia real francesa, que foi moi utilizado na arquitectura gótica tardía.

As fachadas, que presentan unha composición ecléctica, organízanse asimetricamente a través dun corpo central que se adianta, e no seu tramo superior superan o remate do edificio. O da praza de Compostela singularízase cunha torre ameada, no que destacan os balcóns voados no primeiro e segundo andar, presentando os vans partidos. Tanto as varandas dos balcóns como os antepeitos das fiestras adórnase con tracerías caladas. O corpo central da rúa Velázquez Moreno, substitúe os balcóns por galerías; e finaliza, nunha especie de gabelete agudo rematado nun pináculo. Nesta fachada tamén se repite a tracería gótica nos vans confinantes.

No andar baixo, ademais das poderosas ménsulas que soportan os corpos centrais das fachadas e a galería do chafrán, destaca o acceso principal da Praza de Compostela, de estilo neogótico, que ven rematada por un arco conopial decorado. O edificio remata cunha varanda que, ao igual que os antepeitos de balcóns e fiestras das fachadas, substitúe os balaústres pola tracería gótica, que se combina cunha galería cega de arcos apuntados baixo a cornixa.

REFERENCIAS

(1) Eduardo Chao, pode ser un modelo referencial. Impulsou numerosas actividades na cidade, unha das máis importantes foi a construción de novos molles no porto e a mellora das instalacións de obras do porto; dotou á cidade dun observatorio meteorolóxico; creou as chamadas escolas de instrución públicas, destinadas a mellorar a formación das persoas maiores e colaborou na instauración e atención das necesidade da Escola de Artes e Oficios; convocou un concurso público entre os arquitectos para premiar, con cincocentas pesetas do seu peculio particular, ao mellor deseño de casa que mellorase as condicións de vida de mariñeiros e labregos. Tamén deixou pegada no fomento dunha prensa progresista en Vigo, implicouse no apoio á imprenta de Juan Compañel e na edición primeiro do xornal La Oliva (1856-) e máis tarde en El Miño (1857-1868).
(2) Manuel Olivie Cousiño (1858-1931), escritor, publicista, avogado e secretario municipal vigués e do porto; ademais de membro de varias institucións culturais. Escribiu unha biografía sobre Concepción Arenal e, baixo o título de “Aspiraciones Nacionales de España”, iniciou un ambicioso proxecto, que non chegou a concluír, dedicado ao estudo crítico dos problemas de carácter internacional que afectaban directamente a España. Constaba de cinco partes (Xibraltar, Marrocos, Unión Ibérica, Alianza Latina e Unión Ibero-Americana), das que só chegou a publicar as dúas primeiras.
En 1932, un ano despois da súa morte a Corporación viguesa adicoulle a rúa que sae da Praza de España e leva ao Paseo de Rosalía de Castro. Colocándolle unha placa conmemorativa, esculpida en mármore e que presenta un fermoso veado sobre a que se enxertan as letras de bronce adornadas cunha grilanda fundida no mesmo material.
(3) Tradicionalmente, na festa viguesa da Reconquista fálase ben do militar leonés Pablo Morillo, quen está inmortalizado no monumento ambulante que foi da Pedra á Praza hoxe dos Cabalos e, de alí, á de Zamora que mudou o seu nome a Independencia. Vigo é así de mutante. En realidade os que queremos a Vigo non estamos en débeda con Pablo Morillo. Menos lle deben os viguistas exaltados, entre os que non me encontro, que pretenden facer de Vigo unha provincia. Estes non lembran que na primeira división territorial española, de carácter centralista, que foi a promulgada polo bon rei Xosé Bonaparte, Vigo era capital de prefectura, ou sexa de provincia. Morillo, e os frades, cregos, fidalgos e axentes de Wellington que incitaron o pobo contra o bonapartismo, frustraron a cidade de Vigo como capital de provincia.
Logo de facer carnicerías en América, e de ser ben mallado por Simón Bolívar, Morillo, xa marqués de la Puerta, pola fazaña da porta viguesa da Gamboa, púxose ás ordes dos franceses. Dos franceses absolutistas do exército dos Cen Mil Fillos de San Luís, de Wert e do duque de Angulema. Na Coruña, os liberais, ao mando de don Pedro Méndez Vigo, resistiron o feroz bombardeo e o asedio durante cuarenta heroicos días; logo foron derrotados e pasaron con honor á Historia.
Entre os franceses absolutistas estaba o felón Morillo. Este xeneral volveu a Vigo, e aínda librou unha segunda batalla de Ponte Sampaio na que, esta vez, combateu co exército francés contra os galegos liberais que resultaron vencidos. En Vigo, Pablo Morillo e os seus vistosos franceses absolutistas, entraron, non sei se pola Porta da Gamboa, e foron moi ben recibidos en Vigo polos reaccionarios, mentres o elemento liberal se metía baixo as pedras.
E ben, durante o período liberal (1820-1823) Vigo, polo seu espírito e dinamismo, fora instituído como capital de provincia. Unha vez que Pablo Morillo entrou nesta cidade na que escribo, e a incorporou ao réxime oprobioso a capitalidade trasladouse a Pontevedra, onde aínda segue. Entendo, pois, que algún sector de Pontevedra afague a memoria de Morillo no monumento da súa Alameda. Non entendo, non, por qué os viguistas exaltados persisten en louvar a figura de Pablo Morillo.
Coa entrada de Morillo en Vigo o 4 de agosto de 1823, termina para esta cidade, como escribe X.M. Álvarez Blázquez, “a fugaz experiencia de capital de provincia durante o trienio liberal”. Unha rúa viguesa segue a ostentar, en mármore, o nome do xeneral felón.
(4) La Oliva: periódico de política, literatura e intereses materiales: Año I Número 22 – 16 abril 1856
(5)El pueblo gallego: diario de la mañana, al servicio de los intereses de Galicia: Num. s.n. (08/06/1941) José Espinosa. Cronista Oficial de Vigo
(6) Investigando a historia familiar en Galicia. Llorente, Casa dos. O Piñeiro. (Vigo). XENEALOXÍA.ORG
(7) La correspondencia Gallega, 14.03.1904
(8) El Noticiero de Vigo o 17 de marzo de 1915
(9) Gaceta de Galicia: diario de Santiago – 14.03.1895
(10) La Correspondencia Gallega. 02.09.1912
(11) Artigo 665 da “Ley de Jurado de 1888”.
(12) Manual de Hacienda para archiveros municipales

BIBLIOGRAFÍA CONSULTADA

    1. ARQUIVO E HEMEROTECA MUNICIPAL DE VIGO. Expediente formado a instancia de D. Paulino Yáñez pidiendo licencia para edificar una casa en el ángulo de las calles de la Victoria y de Pablo Morillo. I. P. Arq. Dimas Vallcorba – 14 de enero de 1900.
    2. Investigando a historia familiar en Galicia. Llorente, Casa dos. O Piñeiro. (Vigo). XENEALOXÍA.ORG. Recuperado de: https://www.xenealoxia.org/linaxes/pontevedra/939-2009-06-28-00-15-52. Consultado o 13 de maio de 2018.
    3. MANUAL DE HACIENDA PARA ARCHIVEROS MUNICIPALES. Ediciones tres fronteras. ISBN: 978-84-7564-416-5. pax. 18
Publicado en Casas de Vigo | Etiquetado , , , , | Deixar un comentario

Escola de Artes e Oficios de Vigo

Escola de Artes e Oficios

A Escola de Artes e Oficios de Vigo representou a materialización dos degoxos máis sentidos por unha sociedade que, a partir da segunda metade do século XIX, anhelaba contar cos instrumentos que melloraran a formación técnico profesional das súas xentes, especialmente nos ámbitos comercial, artesanal e o do incipiente sector industrial; e, outrosí, promover a formación xeral da súa poboación máis nova. Á sociedade El Recreo Artístico e Industrial, fundada o 14 de setembro de 1856 e á Sociedade de Socorros Mútuos La Cooperativa, fundada en 1884, por desprendemento da Sociedad de Socorros Mútuos (1852); foron, a nivel asociativo, os suxeitos desta causa reivindicativa. No plano individual prevalece a figura sobranceira de Manuel Diego Santos, auténtico e perseverante indutor do propósito. As ensinanzas industriais en Vigo completaríanse anos máis tarde coa creación, por Real Decreto de 25 de xaneiro de 1901, asinado pola rexente María Cristina, da “Escola de Artes e Industrias”; e co posterior (1930), “Proxecto De Universidade Industrial de Vigo” que incluía a construción, con proxecto de Jenaro de La Fuente Álvarez, do edificio da rúa Torrecedeira.

O Recreo Artístico e industrial de Vigo, por unha módica asignación de 4 reais, ofrecía aos seus asociados: la lectura de periódicos de política, literatura y artes; un baile mensual y juegos de billar, tablas y naipes no prohibidos (1) .

Na pertinente reunión de constitución, os socios fundadores procederon a aprobación do regulamento e á elección da primeira xunta directiva que encabezada como director D. Vicente Agulla. Non é ata o ano 1882, cando o Recreo Artístico, xa baixo a presidencia de Manuel Diego Santos, e coincidindo coas festas da cidade, promove a celebración duns Xogos Florais, que terían como presidente de honor ao que fora presidente da 1ª República e brillante orador, Emilio Castelar y Ripoll, o novo Cristo dos pobos escravos, en verbas de Curros Enriquez. En agosto do ano 1883 (Os xogos florais, leváranse a cabo o 24 de xuño), o Recreo Artístico celebra xunta xeral, e no seu discurso, Manuel Diego Santos congratulábase do éxito acadado polo certame literario-musical que se celebrara no teatro Circo Tamberlick, e poñía sobre a mesa unha ambiciosa proposta: a creación dunha Escola de Artes e Oficios en Vigo.

A casa do medio da foto foi a primeira sede. Tomada en 1918, acababa de incendiarse.

Dous anos máis tarde, agora presidindo a Sociedade de Socorros Mútuos “La Cooperativa”, Santos, conseguía aglutinar en torno ao proxecto a importantes e influentes persoeiros de diferentes ideoloxías: o todopoderoso Montero Ríos, Augusto Bárcena, e Eduardo Chao. Eduardo Chao, naquel momento, presidente honorario de La Cooperativa, tería un importante labor na posta en marcha do centro formativo; ao seu cargo, como presidente, quedaron as dúas comisións (unha organizadora e outra executiva), que, coa finalidade de conducir o proceso, constituíranse no seo da Asociación. Augusto Bárcena, doaría os terreos para instalar a súa primeira sede, e, Eduardo Chao o mobiliario para as aulas e oficinas. O edificio construído ocupaba o número 5 da rúa Circo (a actual Eduardo Iglesias), xusto fronte o teatro Tamberlik e constaba de baixo e primeiro andar. O 26 de setembro de 1886, diante dun numeroso público, Santos, Chao e Bárcena ocupan o estrado montado para a realización do acto de inauguración da Escola tan necesaria e ansiada. Como diría Eduardo Chao: As ideas xermolan como inzos.

MANUEL DIEGO SANTOS

Manuel Diego Santos, naceu en Vigo en 1834 e finou, ibidem o 27 de maio de 1911. Cando contaba con 26 anos emigrou a Rio de Janeiro, retornando á cidade que o veu nacer, e na que permanecería ata o fin dos seus días, no ano 1882. Foi un empresario de éxito, eficaz servidor público e militante na política liberal que, naquel tempo, significaba combater as secuelas subsistentes do Antigo Réxime: desigualdade civil, privilexios sociais e as rémoras políticas empeñadas en dificultar o tránsito de sistema político e económico; pero que, como di Josep Fontana no seu libro “Europa  ante el espejo”: No hubo «ni persistencia del Antiguo régimen» ni « triunfo de la burguesía», sino que se impuso la lógica del capitalismo que obligaba a los grupos dominantes a pactar para defenderse  de las aspiraciones de los de abajo.

Manuel Diego Santos

As anteriores asercións conseguen, no seu relato biográfico, un contundente respaldo. Manuel Diego Santos, desenvolveu con celebridade, a súa actividade profesional. Na fábrica de mobles de luxo(2) implantada en Rio de Janeiro, “Moreira, Santos e Compañía”(3) ; que dirixía, e da que era co-propietario, “trabalham, segundo recollía nun documento oficial da empresa, mais de 200 artistas livres”. Naquel momento a escravitude(4) estaba implantada no Brasil, polo que, o dato, máis alá da carga poética que carrexaba, acreditaba aos seus propietarios por instituír un estilo empresarial que permitía conciliar a racionalidade económica coa racionalidade ética do benestar para todos os seus membros. Un dato máis que nos achega ao coñecemento das relacións laborais implantadas na fábrica; en 1881, un ano antes do regreso definitivo a súa cidade natal(5) , a revista “La Ilustración Gallega y Asturiana”, que dirixía Murguía, nun dos artigos publicados nese ano sobre o avegoso empresario galego, referíase a celebración anual (que nese 1881, coincidía coa conmemoración do décimo aniversario da fábrica) dun banquete ao que acudían todos os seus operarios. O artigo, de titulo, “Honor al trabajo en Río-Janeiro”, dicíase en relación co acontecemento que, por sí solo revela el espíritu que anima aquel vasto establecimiento, y acaso encierra el secreto de su magnífico progreso; e, a maiores, facía un relato pormenorizado dos lances acaecidos durante o banquete (brindes, cante do himno ao traballo, discurso do director, recollida de donativos para auxiliar ás familias de dous artistas que se achaban á porta da morte, recitado de discursos e poesías por parte de operarios e convidados, etc ). Con todo, entre os episodios ocorridos durante o festexo, destacaba a petición de permiso, feita por parte dun representante dos traballadores, para abrir na factoría unha aula de xeometría aplicada á arte de ebanista, iniciativa que, o director Santos, comprometíase a apoiar. O artigo remataba co seguinte parágrafo:

Cuenta la fábrica con gran número de operarios, y la fiesta se prolongó hasta despues de las nueve de la noche, retirándose los convidados y operarios satisfechos de las alegres horas que alli pasaron, donde la fraternidad y la igualdad se ostentó con todas sus galas.

Pero o perfil biográfico de Manuel Diego Santos quedaría incompleto sen non se atende a unha calidade persoal fundamental, a empatía. Esta habilidade cognitiva foina desenvolvendo en todas aquelas actividades emprendidas ao longo da súa vida. Na súa etapa en Río de Janeiro, ao eloxiado desempeño como empresario hai que amecerlle, o seu labor na Sociedade Española de Beneficencia(6) , institución que prestaba importantes auxilios aos residentes españois, formaran ou non parte dela. A Ilustración Gallega y Asturiana, nun artigo publicado o 18 de agosto de 1881 destacaba o seu traballo ao fronte da asociación benéfica. O cronista referíase a memoria lida polo presidente Santos na asemblea xeral celebrada o 17 de abril dese mesmo ano, salientando o florecemento da sociedade nuns momentos no que este tipo de asociacións estancábanse ou tendían a desaparecer. Noutro apartado, o escrito referíase ao chamado que, Manuel Diego Santos, facía aos emigrados que conseguiran algunha fortuna, reclamando o seu compromiso e implicación no fomento deste tipo de institucións. En referencia á marcha económica da entidade benéfica, salientaba que entre 1879 e 1880 entraran en caixa 3.956.800 reis, que sumados ao anterior capital facían a importante suma de 64.013.240.

Ademais da presidencia da Sociedad Española de Beneficencia, o senlleiro Santos, mantivo outras ocupacións: presidente da Liga Operaria e do Club Industrial; socio activo da Bolsa de Río Janeiro; vicepresidente da Reunión de Expositores, socio honorario da Caja de Socorros de Don Pedro V, da Sociedad Auxiliar da Infancia Desvalida, da Asociación promotora de la Instrucción, da Propagadora de Bellas Artes e do Club Industrial(7) .

Pola traxectoria seguida e as angueiras levadas a cabo, que colaboraron a impulsar a florecente industria e comercio no seu pais de acollida, Manuel Diego Santos, recibiu importantes mostras de enaltecemento. Con 48 anos decide retornar a súa terra, e mentres realiza a travesía do Atlántico, o emperador brasileiro Pedro II, alcumado “O Magnánimo”, redacta e publica o decreto imperial polo que se lle proclama comendador da Orden de la Rosa(8)(na figura). Anteriormente, e tamén por designio imperial recibiría a alta encomenda de presidir a Comisión Brasileira na Exposición Continental Sud-Americana de 1882. Nesta exposición, celebrada en Buenos Aires, exhibíranse cerca de 1000 obxectos, e a ela concorreran todos os países de América e algúns europeos(9) . No ano 1899, residindo xa na súa vila natal, foi designado viceconsul do Brasil en Vigo, proclamación que foi autorizada por Real orde do Ministerio de Estado(10) .

Na súa vila natal, o emigrado retornado disporá de 29 anos nos que, a través das súas actuacións seguirá confirmado a súa fidelidade aos valores asumidos e o compromiso coa súa ideoloxía. A diferencia doutros indianos, Manuel Diego Santos non se limita a financiar ou apoiar economicamente a realización de infraestruturas de tipo cultural, de atención educativa ou sanitaria, lúdicas etc, etc; senón que, promove ou se incorpora a diferentes iniciativas de interese cidadán, implicándose persoalmente no seu desenvolvemento.

Neses primeiros anos de residencia na súa vila natal, dúas novas, referidas a súa persoa veñen a ensombrecer o seu decurso. No ano 1887, o xornal El Correo Gallego no seu número 2601 de 9 de xullo, informaba que, a Dirección Xeral de Seguridade, implicábao no posible embarque (non confirmado), de 8.500 emigrantes galegos para o imperio de Brasil. No mesmo ámbito de adversidade, Manuel Diego Santos, xunto Manuel Bárcena, Francisco Solleiro, Antonio Conde .. ; no ano 1894, foi condenado por sentencia do xuíz Trillo, ao pago de cantidades ao contratista Benito Gómez, a fin de reintegralo das importantes sumas invertidas na construción do Teatro Cervantes (11) . Anos despois, en xaneiro de 1905, outro episodio, neste caso relacionado co seu nomeamento como presidente do Casino de Lavadores ven a anubrar a súa notoriedade. O diario o Noticiero de Vigo publicaba o 31 dese mes unha crónica sobre a xunta xeral celebrada para á elección de cargos, da que se extraen os seguintes reveladores parágrafos:

En Junta general celebrada en la noche del 29 del actual, en el Casino de Lavadores fueron elegidos para sustituir a la junta directiva: Presidente, don Manuel Diego Santos, ….
Por dicha Junta General al aprobarse la elección se ha barrenado totalmente el artículo 21 del Reglamento con relación a los cargos de Presidente y Vice presidente, pues los elegidos no cuentan ni con mucho un año de socio de número desde su admisión. …

Manuel Diego Santos, desenvolveu un importante labor no fomento da economía da localidade e comarca. Na compaña de destacados membros da burguesía viguesa (industriais da conserva, consignatarios, etc), avivou a creación dunha importante e necesaria institución financeira, o Banco de Vigo. A idea inicial partira, segundo se conta, dun folleto de título “Un sueño pero realizable”, atribuído ao consignatario de buques e industrial conserveiro Salvador Aranda Graña. O escrito provocara unha corrente de vontades que derivaría na constitución dunha entidade bancaria dirixida a contribuír ao financiamento do complexo marítimo, e a promover, o desenvolvemento da cidade(12) .

Edifico 1ª sede do Banco de Vigo

O Banco de Vigo, que contaba cun consello de administración presidido polo adiñeirado filántropo Fabriciano Rodríguez Soto, e do que formaba parte Manuel Diego Santos, abriría as súas portas o 24 de maio de 1900(13) . A primeira sede ocupada pola entidade bancaria situábase na esquina da rúa Policarpo Sanz e Velázquez Moreno. Un emblemático edificio, o primeiro construído na cidade polo arquitecto  Pacewicz a demanda do farmacéutico Joaquín Acuña Seoaje. As obras para o abastecemento de auga potable, a extensión da rede telefónica urbana e a implantación do tranvía eléctrico Vigo-Baiona, eran algúns dos obxectivos marcados por ese primeiro consello de Administración, mostrando, desta maneira que a orientación das súas actuacións ían ter como guía a satisfacción das necesidades da cidade e o seu desenvolvemento.

Non había iniciativa que buscase o beneficio e o progreso da incipiente urbe, na que Manuel Diego Santos nos se implicara con toda súa experiencia, coñecemento e entusiasmo. Vigo, levaba desde o ano 1883, propugnando a celebración dunha Exposición Internacional de Pesca, pero no foi ata o 25 de novembro de 1908, cando por iniciativa da Asociación de Cultura e nos salóns da casa consistorial, se celebrase a reunión popular que puña inicio ao proceso preparatorio. No comité executivo(14) constituído, que presidía o Alcalde de Vigo formaba parte, como vogal, Manuel Diego Santos. A pretensión de organizar a feira dedicada a pesca, por diversos motivos(15) , non se chegaría a concretar, nin nesta ocasión, nin nun segundo intento promovido, en 1928, pola Cámara de Comercio que dirixía Tomás Mirambell. Non sería ata o ano 1973, uns oitenta anos despois da primeira tentativa cando, coa Worl Fishing Exhibition, a ansiada celebración se conseguiría levar a cabo.

Representación da arte de pesca “Cerco de xareta” coñecida tamén por “Traíña”

A omnipresenza na vida social viguesa de Diego Santos, volvería a producir consecuencias e nesta ocasión, dun xeito pouco grato para el. Desde o ano 1897 formaba parte da corporación municipal que presidía López de Neira como único concelleiro liberal, cando, en outubro de 1901, un numeroso grupo de persoas, que previamente queimaran un retrato de Montero Ríos, apedrarían a súa casa(16) . Era a resposta dos defensores da arte de pesca coñecida como a “traiña”,(17) á toma de partido a prol da arte do “xeito”, feita polo involucrado Santos no conflito aberto entre, os usuarios deste selectivo e ancestral método de pesca, e a importada (traída polos fomentadores cataláns) “traíña”, arte de maior custe e efectividade de colleita. Eran tempos de cambios profundos no sector do mar que tiñan a súa orixe principalmente nos seguintes sucedidos: a chegada de novas artes de pesca (a arte de arrastre coñecida polo nome de “xávega”; a “parella”, tamén arte de arrastre; e a traiña ou “cerco de xareta”); a crecente implantación dos barcos movidos a vapor(18) ; a aplicación nas fábricas de conserva do descubrimento da inalterabilidade dos alimentos por esterilización ao vapor, (Nicolás Appert, 1809 e Louis Pasteur, 1864), que incrementaba considerablemente a demanda de peixe por parte das conserveiras; e por último, a chegada do ferrocarril e a correspondente apertura de novos mercados.

Noutro episodio do mesmo mandato municipal (1897-1901), o seu talante vólvese a por de manifesto cando participa na redacción das novas Ordenanzas Municipais, que empezarían a rexer no mes de xullo de 1897, e que polo grande sentido educativo coa que foran concibidas, foron moi comentadas pola cidadanía; ou cando, no verán de 1901, rematando o mandato de López de Neira, (substituiríao Prudencio Nandín); encoméndaselle presidir a comisión, formada polo máis selecto da sociedade viguesa, que se encargaría de recibir a unha delegación de cidades do norte do norte portugués (Oporto, Barcellos do Conde e Vianna do Castello), que visitaban a cidade en correspondencia a outra visita, do verán anterior, realizada a Portugal por unha representación viguesa, que o propio Manuel Santos encabezara. En relación a este encontro, a revista ”La Ilustración Española y Americana” de 8 de xullo de 1901, dicía o seguinte:

Galicia y el norte de Portugal cumplen automáticamente la ley divina del “quos Deus conjuntix …”, porque constitúyen una sola entidad étnica, divida por la política en dos distintas naciones
···/···
Galo-célticos son los orígenes de Galicia y Portugal; comunes los ríos principales que fertilizan las tierras del Norte lusitano y del Mediodía gallego; gemelas las crónicas eclesiásticas, las instituciones civiles, las mitologías rurales y hasta las tragedias amorosas.

Transcorría o ano de 1867 cando, se declaraba un incendio na vivenda contigua á casa consistorial, situada daquela na Praza da Constitución. Os medios dispoñibles para combater a labarada, consistían en: policía municipal (dous), unha máquina bomba que absorbía auga das fontes, neste caso da fonte de Neptuno, situada na Porta do Sol, e o concurso solidario dos veciños. Este incendio, presente na memoria cidadá e outros declarados posteriormente, foron nutrindo a conciencia das autoridades municipais sobre a necesidade de crear un corpo especializado, dotado dos medios precisos, para o combate dos lumes.

Attaillio Pontanari

A creación do corpo de bombeiros voluntarios foi acordada pola corporación municipal a finais do ano 1894, despois de que nese ano se produciran dous novos importantes fogos en vivendas da rúa Sombrereros. A Manuel Diego Santos, auténtico motor da concreción da idea, corresponderíalle o cargo de primeiro director. No labor de preparación e organización do corpo, axudaríao moito, Attallio Pontonari y Maestrini,(19) italiano de Florencia, que, formando parte dun circo ecuestre, chegara á Coruña en 1879; e que, despois de residir en Compostela e Pontevedra, ancoraría en Vigo. Posteriormente, entrando no ano en 1910, o polifacético Attilio Pontonari, acabaría por asumir a xefatura do corpo ao que el mesmo contribuiría a formar. Juan Manuel González Luengo, no xornal El Pueblo Gallego de 11 de novembro de 1951, nun artigo titulado Evocación y Actualidad de Nuestros Bomberos, amosaba a popularidade alcanzada por Diego Santos no seu papel de concelleiro responsable do corpo, rescatando unha especie de cantiga que circulaba pola cidade e que dicía así:

Los bomberos son de Santos;
la Música de Nandin;
el obispo, de don Pancho,
¿que rayos me toca a mi?

A referencia á Nandín, debíase a o seu papel como impulsor da creación da Banda Municipal, á que ademais uniformara. O verso el obispo era de don Pancho, aludía a amizade que unía a don Pancho Martinez(20) co bispo. Figura fundamental nos primeiros anos de andadura, o concelleiro Santos, presentou a renuncia ao cargo en xaneiro do ano 1901(21) ; para substituílo, foi nomeado don Avelino R. Elias(22) .

Mitin liberal, presidido e presentado por Manuel Diego Santos (1909)

O derradeiro ano da súa poliédrica e proveitosa vida ía a procurarlle a oportunidade de seguir ocupándose da res pública, pero agora desde o posto de primeira autoridade gobernativa do municipio. O desempeño do cargo de rexedor da cidade que o vira nacer supuxo un remate coherente coa súa andaina vital. A designación como alcalde de Vigo(23) produciuse, por Real orde (24) o 1 de xaneiro de 1910; cando ocupaba a presidencia do Goberno o liberal Segismundo Moret y Prendergast. O que foi Cronista Oficial de Vigo, Bernardo Vázquez Gil, nunha das habituais columnas que escribía para o xornal Atlántico, o 8 de marzo de 2011, recreaba unha das periódicas conversas con Gorecho, un popular personaxe de ficción, creado por el mesmo para El Pueblo Gallego. Desta vez, cronista e alter-ego, falaban do alcalde Manuel Diego Santos nos seguintes termos: Este alcalde de 1911 foi, segundo se conta, moi progresista. Polo pronto eliminou os fielatos, que eran oficinas, nunhas casetas nas entradas da cidade, para cobrarlle os arbitrios, así se chamaban, ao que viña a vender mercancías a Vigo.

O día 27 de maio de 1911, Manuel Diego Santos recibiu a visita inesperada da Moira “Átropos”, quen por sorpresa, e elixindo a forma de ataque cerebral, cortou o fío da súa vida. O alcalde Santos contaba con 77 años, e, segundo a prensa local, gozaba de una robustez y de un vigor físico excepcionales(25) . O seu amigo Attallio Pontanari, que naqueles momentos achábase cerca do leito do enfermo foi quen, profundamente afectado, comunicou o triste acontecemento ás persoas estrañas á familia que acudiran á a finca de Cotomodón, (residencia da familia Diego Santos), para saber do estado do alcalde. A noticia da súa morte produciu unha impresión moi fonda na cidade; os xornais dedicaron columnas enteiras a súa memoria lembrando a frutífera labor desenvolvida a prol da poboación; e, o concello, enloitou os balcóns en sinal de dó e adoptou acordos en relación co enterro ao que asistirían en corporación. O soterramento, estivo precedido dunha comitiva moi numerosa que acompañaba ao cadaleito polas céntricas rúas da cidade, constituíndo unha impresionante manifestación de mágoa pola súa perda, e de consideración pola súa memoria. O 1 de xuño, 4 días despois do seu pasamento, o xornal Faro de Vigo, daba a seguinte información ayer se verificó en nuestras oficinas el reparto de bonos de 20 céntimos de la Cocina Económica para los cuales y en memoria del finado alcalde, D. Manuel Diego Santos envió 50 pesetas el Sr. Santos Junior, de Oporto. Los 250 bonos fueron distribuidos totalmente a los pobres de solemnidad que acudieron a recogerlos. Amais do dito, o diario remitía a chamada da corporación municipal para asistir aos funerais dispostos por ela, e que se celebrarían na igrexa da Colexiata. La orquesta y voces, dicíase na nota, estarán a cargo del organista de dicha iglesia, José Torres Creo.

Enterro do popular alcalde D. Manuel Diego Santos que polo seu esforzo persoal elevouse desde humilde obreiro ata unha resplandecente posición social e económica. Publicada en Vida Callega. Foto Gil. O Cortexo fúnebre estivo formado polo capelán da casa D. Enrique Fandiño; o-párroco do Sagrado Corazón, P. Perramón; o cónsul do Brasil, Sr. Dos Santos; os deputados provinciais D. Antonio López de Neira, e D. Eladio de Lema, o avogado e ex deputado provincial D. Manuel Rodríguez Cadabal, o concelleiro e vicecónsul de Rusia don Francisco Tapias, o ex alcaide don Francisco Molins, o notario D. Casimiro Velo, e en representación da familia, o ex alcalde D. Joaquín Pérez Boullosa.

Unha vida de compromiso e dedicación para mellorar as expectativas e condicións de vida das xentes, non fixo que a súa morte abundaran os recoñecementos. A iniciativa do seu fillo político, Antonio González Castro, houbo, no concello de Vigo, un intento de asignación dunha rúa, que finalmente foi desatendido polo goberno municipal. Sen embargo, a través da iniciativa cidadá en forma de subscrición pública voluntaria, levouse a cabo unha campaña de recollida de donativos para a adquisición dunha placa conmemorativa do finado. O 11 de agosto de 1924, na vila de Bouzas, con gran solemnidade, descubriuse unha lápida que daba o nome de Manuel Diego Santos a unha praza.

O EDIFICIO DOADO POLO PRÓCER JOSÉ GARCÍA BARBÓN

Os estudos de Artes e Oficios, que como quedou dito, comezaron a súa andaina nun edificio da rúa Circo, (Eduardo Iglesias na actualidade), o 26 de setembro de 1886; viu apuxado o seu plan formativo grazas a que, en 1900, por iniciativa de José García Barbón, que sufragou a construción, puido dispoñer de novas instalacións, proxectadas ad hoc, polo arquitecto Michel Pacewicz. O novo edificio construíuse na esquina da rúa Duque de La Victoria e rúa Hospital (actualmente: Avda. de García Barbón e rúa de Pontevedra).

O vinte e oito de decembro de mil oitocentos noventa e sete, coa solicitude de permiso para a construción do edificio por parte de García Barbón, poñíase o primeiro chanzo nesta segunda etapa do ensino artístico e profesional, e ascendíase outro grao na aspiración de dotar á cidade de infraestruturas educativas, imprescindibles para responder ás necesidades formativas dos diferentes sectores produtivos. Tanto o edificio da Escola de Artes e Oficios, como o posterior, de 1946, para o Instituto Santa Irene, que daría estabilidade as aulas de ensino medio que se viñan impartindo na cidade desde o curso 1927/28, nacerían por efecto da filantropía exercida por indianos, único xeito de avanzar nas infraestruturas educativas, dada a precariedade do investimento das institucións públicas.

A seguir, mostrase a copia do escrito de petición de licenza para a construción do edificio, presentado por García Barbón no rexistro do concello:

EXCMO. SEÑOR

            D. José García Barbón propietario y vecino de esta ciudad con célula personal de 5ª clase que escribe a V.E. con el debido respecto expone:

            Que posee un terreno en la calle del Duque de la Victoria esquina á la del Hospital en el que desea construir un edificio compuesto por semisótano, piso bajo, principal, segundo y buhardilla con arreglo a los planos que se acompañan, según los cuales las superficies edificables en las diversas plantas son las siguientes:

            Las superficies de semisótano, bajo, principal y segundo es la misma e igual a 625 m2. La superficie de la buhardilla es de 168,15 m2.

            En méritos de lo expuesto a V.E.:

Suplica que previos los derechos correspondientes, se le conceda el oportuno permiso señalándole al propio tiempo, linea y rasante para poder realizar la expresada obra.

Vigo veintiocho de Diciembre de mil ochocientos noventa y siete

Nada se dicía no escrito en relación ao uso que se lle ía dar ao inmoble, pero á vista dos planos presentados, pronto se soubo que o destino era o de albergar os estudos de Artes e Oficios que había tempo se viña dicindo que o prócer García Barbón quería construír. Non houbo que esperar moito para confirmalo. No punto primeiro das conclusións incluídas no informe redactado pola comisión de Obras a requirimento da corporación municipal de 29 de decembro de 1897, explicitábase o destino ao que ía ser dedicado o inmoble. O conxunto de inferencias, que a Comisión sometía a aprobación do goberno municipal, eran as seguintes:

  1. Se conceda licencia a D. José García Barbón para construir un edificio en el ángulo de las calles del Duque de la Victoria y Hospital para escuela de Artes y Oficios con arreglo a los planos que ha presentado con la solicitud.
  2. Esta licencia se declara exenta del arbitrio municipal establecido sobre construcciones por tratarse de un edificio dedicado a prestar el importante servicio de instrucción popular.
  3. La línea a que ha de sujetarse dicha construcción por la calle del Hospital será la recta trazada desde el ángulo noroeste de la finca en la calle Duque de la Victoria hasta el punto en esta calle que permite establecer en la del Hospital dos triángulos de compensación de igual superficie una propiedad del Sr. García Barbón y otra propiedad del municipio.
  4. Que se forme el expediente y proyectos necesarios para el ensanche de la calle Hospital hasta catorce metros en el espacio comprendido entre la calle del Duque de la Victoria y la longitudinal en proyecto prolongación de la del Marques de Valladares. Pola Comisión de Obras asinaban:R. Valdés, José Pereira e Manuel Diego Santos. Vigo 11 de xaneiro de 1898.

En sesión celebrada o 12 de xaneiro de 1898, a Excelentísima Corporación acordaría aprobar o anterior informe en todos os seus apartados. Nesta sucesión de acordos cara o inicio do proceso construtivo, o xornal El Eco de Galicia(26) , o día 20 de marzo de 1898, publicaba a decisión tomada polo Sr. García Barbón, de encargarlle a dirección do novo edificio para Escola de Artes e Oficios ao mestre de obras Dimas Vallcorba, con arreglo, dicía, á los planos de un arquitecto parisiense (27) y bajo la inspección del ingeniero Sr. García Arenal(28) . Finalmente, e como remate do proceso de formalización da doazón, o ilustre filántropo, e decidido protector da instrución pública, trasladou ao concello, como representante do pobo vigués, o correspondente documento acreditativo do traspaso da propiedade. De dar difusión ao outorgamento ocuparíase, en nome do concello o seu, daquela tenente de alcalde Prudencio Nandín Vicente, quen, na correspondente nota de prensa(29) emitida, aclaraba que a doazón estendíase non so ao edificio, senón que tamén a todo o material acumulado nel.

Dous anos máis tarde, outro acontecemento volvería a mostrar o comportamento altruísta e marcadamente social de José García Barbón, cando, a fin de paliar a situación de desigualdade, marxinación social e menor atención que as mulleres recibían no eido educativo, decide engadir ao edificio existente un anexo destinado á súa formación.

A petición de licenza para a construción deste novo edificio prodúcese o 7 de xaneiro de 1902. Non demoraría moito a corporación municipal en reunirse para a correspondente toma de decisións. En sesión celebrada o día seguinte, conviña a aprobación dos seguintes puntos:

  1. Conceder a D. José García Barbón la licencia que solicita para construir un edificio destinado para las enseñanzas de la mujer como ampliación del que ha donado con destino a escuela de Artes y Oficios.
  2. Que por el señor facultativo de las obras municipales se le señale la linea y rasante en la calle del Hospital a que ha de sujetarse dicha construcción.
  3. Que dicha construcción quede exceptuada del pago de derechos municipales sobre edificaciones y por ocupación de la vía pública con materiales de construcción.
  4. Que pase este expediente á la Comisión de obras para que estudie el ensanche de la calle del Hospital.
  5. Que la Corporación pase por el domicilio del Sr. García Barbón á darle las gracias por la nueva prueba que da á la Ciudad de Vigo de su gran amor a la enseñanza y de su generosidad. Asinaba o escrito o Secretario: Manuel Olivié.

Finalizando o mes de outubro de 1904, o incansable benfeitor da cidade completaría a súa inapreciable contribución educativa, formalizando, na notaría do Sr. Veloso a doazón ao pobo de Vigo, representado polo seu alcalde Joaquín Pérez Boullosa, do conxunto de infraestruturas educativas construídas: Escola Superior de Industria, Elemental de Artes e Oficios, Ensinanza da Muller e Educación técnica do obreiro.

JOSÉ GARCÍA BARBÓN

Da súa infancia na vila de Verín e da súa prolongada estadía en Cuba, 40 anos, entre 1845 e 1885, non se vai dar aquí unha información exhaustiva; a secuencia cronolóxica dos acaecementos sucedidos no seu ámbito familiar, social e sobre todo profesional arredor de negocios mercantís e bolsistas, non é doada. As poucas informacións atopadas na hemeroteca son imprecisas e, en moitos casos contraditorias, o que impedide construír un relato minimamente consistente. Como exemplificación, a través das biografías publicadas con motivo do seu pasamento, non hai xeito de confirmar as circunstancia familiares no seu nacemento, tampouco hai coincidencia na idade coa que arriba a La Habana, especulándose con idades comprendidas entre os 10 e os 15 anos, e tampouco está claro se foi chamado polo seu tío Luciano García Barbón, segundo coinciden a maioría das fontes, ou de José Antonio García Barbón, irmán pequeno de Luciano quen, desde o seu Aviles natal, viaxara a Cuba reclamado por este en 1827 (segundo se acredita na documentación que consta nos Expedientes sobre licencias de embarque. Isla de Cuba). Porén, unha vez retornado a Galicia, a súa vida familiar e as súas actividades empresariais e filantrópicas, foron abundantemente divulgadas na prensa, tanto a editada no espazo galego como na emigración.

Reparemos nalgunha destas disensións. Segundo a Enciclopedia da Emigración Galega, José García Barbón, nace en Verín o 1 de abril de 1831, mentres que, para a Gaceta Ilustrada-Diario de Santiago (09.03.1909), o nacemento teríase producido o 1 de abril de 1830, a mesma data que publicaba o xornal El Eco de Galicia de Bos Aires de (10 de decembro de 1900), quen, ademais precisaba o lugar: Santa María La Mayor, partido de Verín (Ourense). O escritor verinés Xerardo Dasairas Valsa, nun artigo de título El filántropo que dejo impronta en Vigo, publicado no xornal El Faro de Vigo o (1 de abril de 2011), con motivo do cento oitenta aniversario do nacemento do prócer, asignáballe a este a condición de fillo natural; o seu pai, segundo o escritor verinés, sería Victorio García Barbón, asturiano con comercio en Verín; e a súa nai, Manuela Solla, filla dun empregado do establecemento comercial de Victorio. Pouco antes de decidir mandalo a Cuba co seu tío Luciano(30), engadía Xerardo Dasairas, o seu pai biolóxico recoñeceuno e acristianouno; de aí, dicía, o uso dos dous apelidos paternos. Esta información contrasta coa propagada maioritariamente polo medios: Os seus pais eran uns acomodados propietarios e comerciantes desa vila, tal como, entre outros, sostiña o diario Gaceta de Galicia-Diario de Santiago na necrolóxica difundida o 9 marzo 1909.

A listaxe de desavinzas podería ser dabondo prolixa pero, sirva esta nova información, sobre a súa chegada á Habana, publicada respectivamente nos xornais, El Eco de Galicia e La Gaceta de Galicia, como unha nova confirmación da desconcordia: Aconsejado por un tío suyo, hombre de espléndida posición social, residente en la Habana, se traslado cuando solo tenía once años, á la capital de Cuba, en la que se dedicó al comercio(31)…; que entra en clara contradición con estoutro relato: Tenía 14 años cando embarco para La Habana, llamado por su tío José García(32). En todo caso, apreciase a formación dunha cadea migratoria por parentesco tan común na época, e tan eficaz como instrumento de perpetuación do fenómeno migratorio.

Pero, onde hai unha absoluta unanimidade é nas grandes trazas do seu carácter, nos seus logros, e na súa preocupación e disposición para compensar as carencias e calamidades ás que se vían sometidos os seus compatriotas galegos. Curros Enriquez, que daquela dirixía na Habana, a revista Tierra Gallega, no estío habaneiro de 1895, escribía con dous propósitos, un artigo(33) co que pretendía dar a coñecer aos industriais galegos en Cuba. O primeiro dos obxectos do escrito ía dirixido aos causantes da emigración galega, para advertilos do prexuízo que a consecuente emanación de talento lle estaba custando ao país; e o segundo, para enxalzar ao emigrante pola perseveranza, intelixencia, laboriosidade, honradez e sacrificio, que tiñan que aportar á tarefa emprendida no país de acollida, e na que algúns, chegaban a iniciar unha mobilización social ascendente. A idea era combater o mito estendido por Galicia, de que era fácil facer fortuna neses novos países onde todo estaba por facer; ou, como o expresaba o poeta no artigo: el que se arriesga a cambiar de clima y deja la templada zona occidental de España por la de los trópicos, lo hace para vivir en la opulencia y por el solo gusto de llamarse indiano á su regreso a la patria. Na caracterización que, o poeta excomungado por Mirand’ó chau”, facía dos galegos emigrados no territorio cubano citaba, como exemplo de triunfadores pouco recoñecidos, a José Garcia Barbón.

Revista de información xeral, que aborda a vida e a actividade da colonia, especialmente do Centro Gallego e da Sociedade de Beneficencia. Tamén inclúe novas de Galicia, que aparecen en varias seccións … (Texto presentación do Consello da Cultura Galega). Fundación: Manuel Curros Enríquez

Pero hai unha serie de certezas que, en relación a figura do destacado filántropo, son merecentes de ser subliñados: A primeira das veracidades a sinalar é a da súa condición de masón. O profesor de Historia Contemporánea de la Universidade de Vigo, Alberto Valín Fernández, no artigo, A francmasonería americana do século XIX, lugar de encontro e de integración social dunha pequena e selecta zona da emigración galega, participou a información de que, José García Barbón foi o primeiro dos masóns de Cuba de orixe nacional galega. Co nome simbólico de Candás, iniciouse no hiramismo o 5 de decembro de 1866 na loxia de Regla, denantes habaneira, do Grande Oriente Nacional de España Unión y Concordia nº121. A súa pertenza a masonería, asumida como unha auténtica militancia nos seus valores, proporciona unha clave fundamental para interpretar a deriva filantrópica do prócer; que, iniciada en Cuba, acadaría a súa máxima expresión no retorno, primeiro na súa vila natal de Verín; e despois, na escollida por el como derradeira morada, a cidade de Vigo.

A segunda das veracidades refírese ao seu compromiso profundo no alzamento da Sociedade Beneficencia de Naturales de Galicia. A entidade que tiña como obxectivo, proteger a sus asociados y proporcionar socorro a los naturales de Galicia y a sus familiares que se encuentren necesitados; viu a significar a materialización da preocupación pola colonia galega en Cuba, por parte dun grupo de emigrantes acomodados adscritos filosoficamente ao librepensamento. A primeira xunta xeral da incipiente sociedade, que comezaba con cincocentos socios, celebraríase no Casino Español de la Habana o 21 de xaneiro de 1872, tres semanas despois da súa fundación. Neste primeiro encontro aprobaríase o regulamento de funcionamento e constituiríase a primeira comisión directiva,(34) sendo nomeado por aclamación para o cargo de tesoureiro, José García Barbón; neste cargo, no que polo seu traballo recibiu os sentidos parabéns dos seus paisanos, permanecería practicamente ata que decide volver a Galicia.

Para seguir enchendo de contido a longa existencia de García Barbón na illa de Cuba, pode axudar o artigo, Los individuos de la Junta de Beneficiencia de los naturales de Galicia en La Habana, escrito por Manuel Murguía e publicado no número 34, (10 de decembro de 1879), da revista La Ilustración Gallega y Asturiana. No escrito, concibido a modo de reseña biográfica, Murguía, refírese, sen indicar a idade, aos poucos anos con que chega a Cuba, confirmando que o facía, a demanda de un pariente cercano que le ofrecía dulce y cariñoso asilo, sus consejos, el ejemplo de su honrada laboriosidad y la seguridad de una fortuna; e que, ao seu lado, emprendería os estudos de comercio. Unha vez adquiridos os coñecementos necesarios nos negocios mercantís,  di Murguía, entregaríase ao exercicio do comercio, actividade coa que pronto acadaría unha notable fortuna. Na Habana, sinalaba, sería membro de varias compañías e sociedades e, a súa magnificencia sería tal que chegaría a fundar un Banco, que levaría o seu nome, e, ao que conseguiría colocar, en verbas do director literario da revista, entre los que gozan de más crédito en la Isla, á cuya prosperidad contribuye, como hijo adoptivo que es de aquella noble tierra en que tantos hijos de Galicia hallaron amparo y fortuna. O seu éxito sobordaría o ámbito estritamente mercantil, ademais da súa ocupación na tesourería da asociación de beneficencia, tería tempo para desempeñar cargos de responsabilidade e de grande esixencia e dedicación como o de Concelleiro e Síndico do concello da Habana.

En 1884, por mor dunha fráxil saúde que o viña afectando nos últimos tempos e que xa o obrigara a tomarse breves períodos de descanso(35), decide liquidar todo o seu patrimonio e volver a Galicia(36). Instálase en Verín, non sen antes doar recursos propios para que non ficaran descoidadas as necesidades das persoas que eran atendidas pola Sociedade de Naturais de Galicia. Posteriormente, a sociedade seguiría recibindo contribucións económicas da súa parte. En Verín, continuou coa súa actividade filantrópica e empresarial. Moitas e diferentes actuacións en diferentes ámbitos na súa vila natal merecen ser destacadas. Velaí un breve repaso de algunha delas: sufragou cunha cantidade de 8000 duros a reconstrución do templo dos Remedios; arbitrou doazóns perpetuas para o sostemento do hospital e das escolas públicas; fundou o colexio San Xosé; financiou a plantación das árbores da Alameda; achegou 4000 pesetas para o estudo do trazado do ferrocarril; subvencionou a construción dunha ponte que a vila necesitaba; creou a banda municipal, pagando ao director do seu peculio.

No terreo empresarial e dos negocios mantivo unha importante presenza con diferentes iniciativas, tanto na primeira época en Verín como, posteriormente en Vigo. Comezou a explotación das augas de Cabreiroá, construíndo un balneario, unha planta de embotellado e un magnífico hotel, o Hotel Balneario Cabreiroá ao que, cada verán, acudía a burguesía conserveira, consignataria, mercantil, etc. Outro sector empresarial, punteiro nese momento pola posibilidades de crecemento, e no que se implicou o recoñecido empresario, foi o eléctrico. Fundou a empresa subministrador de electricidade Electra de Verín S.A, que, ala polo 1905, permitiría aos irmáns Pacheco realizar as primeiras proxeccións de cinema mudo en Verín, que eran animadas coa música que interpretaba a Banda dos Albardeiros situada á carón da pantalla. Para facilitar a expansión do balneario creou unha empresa de transporte de viaxeiros, Ómnibus de Verín. Outra das súas accións meritorias, foi a de proporcionar, préstamos sen interese a moitas persoas, a fin de que atendesen as súas necesidades sen caer nas garras da usura. A fin de regularizar a cesión de prestamos tentou a fundación dun banco de crédito agrícola, esta iniciativa suscitou a reacción dos usureiros locais, iniciándose un acoso a través de ameazas e sabotaxes que finalmente abortou o proxecto.

O exercicio da filantropía e a beneficencia non se limitou aos lugares onde residiu, senón que a súa intervención acadou outras localidades próximas, como no caso da axuda a Escola de Artes e Oficios de Ourense(37);; ou máis afastadas, xeralmente en resposta, inmediata e xenerosa, á  chamadas de auxilio; como acontecera, no caso das inundacións de Consuegra ocorrida o 11 de setembro de 1891, polo desbordamento do río Amarguillo. O tráxico evento saldárase coa morte 359 persoas, quedando a vila reducida a escombros. Nesta ocasión o prócer autorizaría á Comisión que fora a invitalo a figurar na lista de subscrición, para que o inscribisen coa cantidade que eles quixeran.

Foto familiar. Vida Gallega 1909.

En 1894, recuperado dos seus problemas de saúde e sentíndose con novos azos, deixa Verín e traslada a súa residencia a Vigo, instalándose na casa da súa irmá Carlota e as súas catro fillas, ás que á súa morte, serían ás súas herdeiras universais. Nesta cidade continua, se cabe con maior intensidade, o seu labor benéfico e filantrópico, salientando entre as súas actuacións á que, sen dúbida, sería a súa maior contribución á cidade que o vería morrer, a doazón ao pobo de Vigo da Escola de Artes e Oficios. O xornal La Gaceta de Galicia. Diario de Santiago de 9 de marzo de 1909, con motivo do seu pasamento, publicaba, no lugar máis destacado da portada, unha reseña biográfica onde subliñaba algunhas das máis sobresaíntes achegas do prócer na derradeira fase da súa vida. Velaí unha selección de diferentes parágrafos do texto:

En Vigo todo el mundo sabe cuanto ha hecho.
     Además de la Escuela de Artes é Industrias, que representa un valor de 750.000 pesetas, según consta en la escritura de donación, regaló un solar para el Asilo de Praga, cooperó á la construcción de las Escuelas Salesianas, con la mitad de su importe; y terminó el edificio de la Sociedad de Agricultores de Teis, cuyas obras estaban en suspenso por carecer la sociedad de fondos para finalizarlas.
     Con sus edificaciones particulares ha contribuido también al embellecimiento de la población urbana y edificando casas para obreros en el barrio de San Lorenzo, mejoró en este sentido también la situación de las clases trabajadoras.
     Últimamente hizo un donativo de 500 pesetas para el Asilo de las Hermanitas de los pobres, á fin de aumentar una sala de enfermos. Fué con este motivo la última vez que el Sr. García Barbón estuvo en la Casa Consistorial, llevando el el donativo al alcalde, al mismo tiempo que devolvía la visita que aquel le había hecho para tratar de algunos asuntos locales.
     En las suscripciones para remediar desgracias y calamidades figuraba siempre el nombre del Sr. García Barbón en primer térmico: con 500 pesetas se inscribió para los damnificados de la catástrofe de Itali.
     Cuando la inundación del Consuegra, autorizo á la comisión para que le suscribiese con la cantidad que quisiera.
     Dueño del teatro Rosalía de Castro proyectaba una reforma importante presupuestada en 30.000 duros que pensaba comenzar muy pronto.
     No acabaríamos nunca si fuésemos a puntualizar las buenas acciones realizadas por el Sr. García Barbón. El potentado gallego encauzó su generosidad por los dos derroteros más simpáticos que se conocen; el amor a la Patria y el amor a la cultura; y su historia como la de todos los grandes bienhechores aparece velada por sombras hasta el momento en que las obras se encargan de glorificarle.

Como corolario, á seguir, mostrase en orde cronolóxica, acontecementos da súa vida persoal, mostra de actuacións orientadas ao ben das persoas, e actividades relacionadas co seu labor empresarial, recollidas todas elas de publicacións da época, e que permiten afondar no coñecemento dunha figura tan polifacética.

12/01/1893. A postulación pública verificada a favor da Casa da Caridade de Vigo, segundo costume de anos anteriores, deu o seguinte resultado: Donativo dos señores individuos da xunta de goberno da Casa da Caridade, 25 pesetas cada uno, 175 pesetas; ídem del señor José García Barbón 500 pesetas; …… (El Lucense: diario católico de la tarde).
22/04/1895. Presidiu o Consello de Administración nomeado polos accionistas do proxectado tranvía de vapor entre Vigo e Baiona. Constituían o organismo: Francisco Solleiro Negrete (viccepresidente); Manuel Rodriguelz Cadaval, Antonio López de Neira, Prudencio Nandín, Francisco Martinez Villoch, Simeón de Nya, Ramón Arbones, Antonio Sanjurjo, Antonio Alonso e Jose de la Gándara (vocais); Manuel Posada Barros (secretario). (Gaceta de Galicia. Diario de Santiago).
04/08/1897. Facilitou o terreo necesario para o emprazamento do deposito de augas de Vigo. (El Áncora: diario católico de Pontevedra).
12/05/1900. Polo Gobernador civil da provincia de Pontevedra, concédeselle a propiedade das seguintes minas: En Lavadores la de 51 pertenzas de mineral de ferro co nome de San Juan. (Diario de Pontevedra).
23/05/1900. Contrae matrimonio a súa sobriña Elena Salgueiro García Barbón co enxeñeiro de minas Guillermo Oya Lastras. O agasallo de vodas do seu tío consistiu nunha vaixela de prata de 200 pezas. (La idea Moderna: diario democrático en Lugo).
10/08/1900. O tenente de alcalde Sr. Nandín recibe o documento polo que, o ilustre filántropo García Barbón, fai doazón ao pobo de Vigo do magnifico edificio construído na rúa Duque de la Victoria (Gaceta de Galicia. Diario de Santiago).
14/08/1900. En Vigo proxéctase unha manifestación pública de gratitude ao Sr. García Barbón, que acaba de regalar ao pobo o edificio para escola de artes e oficios. Abriríase unha subscrición popular cuxas cotas non excedan os 25 céntimos, para recollerlle un álbum coas sinaturas de todos o vigueses. (La Idea Moderna: diario democrático en Lugo).
30/12/1900. operado en Vigo de litotricia, polos doutores de Santiago Timoteo Sánchez Freire e Daniel Pimentel, con resultado satisfactorio. (El Eco de Galicia: órgano de los gallegos residentes en las repúblicas Sud-Americanas).
21/03/1901. O concello de Vigo, con motivo de celebrar os seus días, entregoulle, un artístico diploma, en pergamiño, representativo do título de fillo adoptivo da cidade. (La Idea Moderna: diario democrático en Lugo).
01/06/1902. Asegúrase que o ministro de Instrución pública ten o propósito de vir pronto a Vigo a entregarlle ao ilustre filántropo, as insignias e diploma da gran cruz da orde de Alfonso XII. (La idea Moderna: diario democrático en Lugo).
20/06/1903. Recibe, xunto aos Srs. Conde de Torre Cedeira, por subrogación da marquesa de Longueville, a cesión dos dereitos de drenaxe da Lagoa de Antela. (El Eco de Galicia: órgano de los gallegos residentes en las repúblicas Sud-Americanas).
04/11/1905. A Sra. Viúva é “Hijos de Simeón García”, e don José García Barbón, asinan a escritura de venda do teatro Rosalía de Castro. O documento foi estendido polo notario Sr. Vale. O vendedor recibiu un cheque contra o Banco de España por valor de 265.000 pesetas. (Gaceta de Galicia. Diario de Santiago).
11/06/1910. E concello de Vigo expuxo ao público o proxecto do primeiro treito da Gran Vía de enlace entre a estación do ferrocarril e a praia de Bouzas. Para unha parte dese treito, ofreceu, gratuitamente o terreo D. José García Barbón, e este ofrecemento, sostido pola herdeiras do inesquecible filántropo, aliviará grandemente o orzamento da Gran Vía. (Diario de Pontevedra: periódico liberal)

Acto de inauguración do monumento.

O 7 de marzo de 1909, contando con 78 anos un derrame cerebral provocou a súa morte. Ao seu enterro, realizado no cemiterio de Pereiró acudiron unhas 20.000 persoas. Tendo en conta que naquel momento Vigo contaba arredor de 40.000 habitantes é doado apreciar a magnitude atinxida pola manifestación popular. A cidade, en sinal de gratitude dedicoulle a rúa onde se instalou a Escola de Artes e Oficios, chamada naquel momento “Duque de la Victoria”. En 1927 a cidade de Vigo, na súa honra, inaugurou un monumento realizado en granito e bronce polo escultor cambadés Francisco Asorey e que actualmente está situado na glorieta de Isaac Peral. Co motivo desta homenaxe, o rei Alfonso XIII, recoñeceu a súa memoria, co outorgamento da Cruz de Beneficiencia de Isabel La Católica, e a Orden de Alfonso XII”.

STEPHANE MICHEL JEAN PACEWICZ DURAND

Stephane Michel Jean Pacewicz Durand, arquitecto francés de ascendencia polaca, naceu o 19 de outubro de 1843 en Chateau-Gontier, preto do río Loira e finou en Vigo o 2 de febreiro de 1921, sendo soterrado no cemiterio de Pereiro. En 1860 inicia, xunto ao acreditado arquitecto parisiense Paul Abadie, a súa formación en arquitectura, proceso que durará ata 1866, pasando despois a traballar co arquitecto Louis Jules Bouchot, quen, antes de converterse no arquitecto do Goberno francés, exercera como xefe da Chemins de fer de Paris à Lyon et à la Méditerranée (PLM), con proxectos como o da estación central de Milán ou a da Gare de Niza-Ville.

A conexión de Pacewicz, con Vigo, estableceuse contra 1872, a partir da toma de contacto e posterior amizade co xove vigués, Benito Sanjurjo Ramirez de Arellano que, por motivo de estudos, se encontraba en París gorecido polo seu tío o banqueiro, xornalista e político Adolfo Calzado Sanjurjo, quen, nesa época de residencia na capital francesa estaba dedicado a negocios de bolsa e banca. Benito Sanjurjo non se limitaría a instruírse no ámbito mercantil, a razón principal da súa estancia parisiense; senón que o seu interese polo mundo da construción faríao emprender os estudos de arquitectura, aprendizaxe que non chegaría a concluír por causa do retorno a Galicia. Grazas a esta relación, o arquitecto Pacewicz coñecería a destacados membros da burguesía viguesa (Rosendo Silva, Manuel Bárcena, Francisco Yañez, ..), que con motivo da celebración da Exposición Universal de 1889, desprazáranse a París. O proceso de inmersión no movemento ecléctico parisiense, que neses intres contaba cunha ampla obra arquitectónica realizada, engaiolou de tal xeito a selecta representación da burguesía viguesa, que, da man de Pacewicz, decidiron trasladar a súa terra a suculenta arquitectura que tanto os impresionara.

Aínda que o arquitecto francés non se instalaría en Vigo ata o ano 1904 (faríao acompañado pola súa muller Anne Marie Traber), xa desde o ano 1897 comezaría a proxectar edificios para a cidade viguesa. O primeiro construído foi a casa para Joaquín Acuña Soage, edificio situado na esquina da rúa Policarpo Sanz, e Velázquez Moreno; despois virían: a Escola de Artes e Oficios; o edificio o Moderno; en 1898, realiza a casa para Salvador Aranda Graña; en 1900 a casa para Paulino Yáñez e o chalé de López Mora número 27, tamén chamado casa de Rosendo Silva. En 1904 as casas de Oya. En 1906 constrúe, na Praza de Compostela, unha das súas obras con maior influencia parisiense, a casa para o seu amigo Benito Sanjurjo Ramirez de Arellano; entre 1903 e 1912, colabora con Jenaro de la Fuente na construción das coñecidas como Grupo de Casas de Benito Sanjurjo, na rúa Urzáiz.

No ano 1904 recibe, por parte dun sindicato confesional, o encargo de realizar na esquina da rúa López de Neira, doutor Cadaval unha obra singular, o Centro Obreiro Católico, realizada en ladrillo e que constitúe a única medievalista e moi próxima á arquitectura neogótica relixiosa. No seu interior dispuxo un salón de reunións con seis soportais sostendo a placa superior que contorna un escenario elevado que andando o tempo utilizaríase como sala de baile. Nos anos 60 do pasado século o edificio sufriu graves alteracións debido a habilitación do andar baixo para tenda de zapatería. Actualmente está abandonado e posiblemente ameazado de desaparición(38);.

Outro edificio singular foi o proxectado por Pacewicz no ano 1918 para residencia de D. Manuel Montes, natural de Riomao(39); (Lavadores) e emigrante retornado de Chile. Situado na rúa Sagunto, consta de catro andares e foi construído en cachotería polo canteiro Reboreda, que vivía na rúa Numancia. O resto da obra foi realizada polos albaneis irmáns Gallegos “Os Coxos”. Mais tarde o edificio foi adquirido, polos doutores Corbal e Amoedo, para sanatorio cirúrxico co nome de Sanatorio Santa Cristina, O Magnolio. Actualmente, e debido ao cambio da carpintería de madeira orixinal por outra de aluminio pouco afortunada e ao cuestionable gusto do pintado da fachada desvirtuouse o aspecto do edificio.

Os edificios de Pacewicz destacaban pola súa grandiosidade. Eran moi selectos e mostraban unha gran variedade compositiva. Empregou en practicamente todos eles o granito, onde os canteiros galegos souberon desenvolver para o arquitecto francés as complicadas formas historicistas e rococós.

Debido ao non recoñecemento en España da súa titulación como arquitecto, para a tramitación administrativa dos seus proxectos necesitou recorrer a arquitectos e mestres de obras locais como, Jenaro de La Fuente, Siro Borrajo ou Dimas Vallcorba

Características do edificio

Encontrámonos sen dúbida ante un dos grandes edificios legados por Pacewicz a nosa cidade, mostra depurada das correntes neomedievalistas decimonónicas, e especialmente destacable pola amalgama de detalles góticos, románicos e bizantinos… exactamente a forma en que o mestre Paul Abadie abordou na emblemática igrexa parisiense do Sacre Coeur de Montmatre. (Antonio Martín Curty, arquitecto e membro do Instituto de Estudos Vigueses, na súa obra “Pacewicz, arquitecto vigués”).

O edificio, destaca por unha horizontalidade reforzada a través da combinación da cornixa e as molduras que percorren as liñas de imposta; e mostra, na variada disposicións dos vans e na diferente ornamentación en cada un dos andares o seu carácter ecléctico. Michel Pacewicz, conforme a súa xénese ecléctica parisiense, demostra nas fachadas do edificio unha importante capacidade compositiva e un asisado afán decorativo.

A fachada á rúa Garcia Barbón é simétrica e está disposta en tres corpos, cos laterais avanzados sobre o central, o que axuda a romper coa sensación de planura que transmite. Nos dous corpos avanzados do primeiro andar, sitúanse amplos vans con mainel que se decoran no antepeito con sendas galerías cegas de pequenos arcos de medio punto; e na parte superior, as falsas claves que decoran os vans, enlazan coa ménsula e o mainel dos vans do segundo anda; este é un recurso ornamental de uso moi frecuente nesta fase de eclecticismo pleno.

Na fachada da rúa Pontevedra, o primeiro tramo construído, repite un esquema similar ao da rúa García Barbón. Destaca, no balcón a varanda, cun armazón formado con arcos de medio punto; os mesmos que se volven a repetir na varanda de coroación do edificio. A porta de acceso ao balcón, aparece decorada cunha cinta vexetal, e como sobrelintel, dispúxose un arco de cortina decorados con follas de cardo e un pináculo no centro (ambas as dúas ornamentacións son propias do Gótico). Destacan tamén as poderosas ménsulas de sustentación dos balcóns, traza característica das obras deste arquitecto.

El edificio anexo, o engadido posteriormente, enlázase co anterior mediante un pórtico rematado en frontón conopial; e ten un esquema compositivo análogo ao primixenio. Destaca, no segundo andar, a presenza dunha galería de vans alintelados e separados por columnas superpostas.

Trátase sen dúbida dun dos mellores exemplos de arquitectura ecléctica neomedievalista da cidade e unha das alfaias arquitectónicas de Vigo.

ANEXO

A fin de poder apreciar máis directamente o porqué da necesidade dunha Escola como a demandada tan intensamente pola sociedade viguesa, tráese finalmente un apunte, tomado do xornal GALICIA, Diario de Vigo(40); onde se desagregan, por xénero, sector profesional e curso, as ensinanzas que se seguían durante o curso 1922/23, nas aulas da Escola Municipal de Artes e Oficios. Para por o punto final á información de apertura académica do curso, a dirección da Escola, engadía unha pequena relación de demandas enecesidades.

Ensinanza do obreiro:

Para aprendices de fogueiros e maquinistas, e obreiros en metal.
PRIMEIRO CURSO.- Debuxo xeométrico; Aritmética (1º curso); Economía Industrial Lexislación Obreira; Inglés
SEGUNDO CURSO.- Debuxo de Máquinas; Xeometría Álxebra e Trigonometría; Inglés; Tecnicas de Axuste.
TERCEIRO CURSO.- Debuxo de Máquinas; Elementos de Física; Nocións de Química; Nocións de Mecánica; Prácticas de axuste.
CUARTO CURSO.- Debuxo de Máquinas; Motores de vapor e de explosión; Nocións de electricidade y as súas aplicacións prácticas; Prácticas de axuste.

Para obreiro de construción.
PRIMEIRO CURSO.- Economía Industrial Lexislación Obreira; Inglés; Aritmética (2º curso); Debuxo xeométrico.
SEGUNDO CURSO.- Inglés; Álxebra e Trigonometría; Xeometría e nocións de topografía; Debuxo ornamental.
TERCEIRO CURSO.- Elementos de Física; Nocións de Química; Descriptiva e electrotécnia; Debuxo arquitectónico elemental.
CUARTO CURSO.- Nocións de construcción;Marcado e vaciado.
CURSO DE AMPLIACIÓN.- Modelado e cocido de barro.

Dirección Comercial
PRIMEIRO CURSO.- Aritmética mercantil; Xeografía comercial; Inglés; Mecanografía e Taquigrafía.
SEGUNDO CURSO.- Contabilidade xeral e correspondencia mercantil; Economía política; Inglés; Mecanografía e Taquigrafía.

Ensinanza da muller:

Sección Profesional
Grupo A
PRIMEIRO CURSO.- Encaixe e labores; Ampliación de primeira ensinanza; Debuxo de figuras.
SEGUNDO CURSO.- Encaixe e labores; Debuxo de figuras, estampa e xeso.
Grupo B
PRIMEIRO CURSO.- Confección de sombreiros; Ampliación de primeira ensinanza; Corte e confección de vestidos.

Sección comercial
PRIMEIRO CURSO.- Ampliación de primeira ensinanza; Xeografía, xeometría, aritmética mercantil e teneduría de libros; Francés; Mecanografía.
SEGUNDO CURSO.- Arimética mercantil e teneduría de libros; Francés; Mecanografía.

Ensinanza especial

Solfeo e piano
De carácter elemental, a falta de profesorado obrigaba a reducir o número de alumnado.

REIVINDICACIÓNS

  • Dotación suficiente de profesorado de música.
  • Creación de Cátedras necesarias e os talleres indispensables para una ensinanza completa da aprendizaxe teorico-práctica.
  • Na ensinanza da muller ademais da creación de algunhas cátedras de ensinanza práctica, deberíanse ampliar os estudos ata completar todos os que figuran no vixente plan de maxisterio, e solicitando que tiveran carácter oficial e validez académica.

REFERENCIAS

(1)La Oliva, no número 66 do ano I (17 de setembro 1856).
(2)Producíanse os “ruiquísimos, innumerables y delicado muebles de jacarandá, palo-rosa, aceitillo rojo, etc; e moitas obras feita a capricho: estoxos para xoias, manufacturados coa casca do coco de Sapucaia, froiteiros de madeira en miniatura, etc.
(3)Os alicerces desta compañía remóntanse a unha carpintería montada, en 1850, polo portugués Francisco José Moreira. Dúas décadas despois, sobre ese humilde soporte erixiuse a importante fabrica de mobles que rexentou o vigués Manuel Diego Santos.
(4)A escravitude foi oficialmente abolida en Brasil coa sinatura da Lei Áurea, o 13 de maio de 1888, pola princesa Isabel que daquela era rexente do Imperio, en nome do seu pai, o emperador Don Pedro II.
(5)O Faro de Vigo de 30 de maio de 1882, informaba así da súa arribada á cidade: “Llegó a esta ciudad nuestro ilustrado cuanto apreciable paisano D. Manuel Diego Santos, que residió durante largos años en el imperio de Brasil, habiendo desempeñado últimamente con un celo e interés notabilísimos, el honroso cargo de presidente de la comisión brasileña en la exposición de Buenos Aires”.
(6)A “Sociedad Española de Beneficencia de Río de Janeiro”, creouse no ano 1854, contándose entre as primeiras erixidas polos colectivos de emigrantes españois no continente americano. Á de México, coa establecida en 1840, na cidade portuaria de Tampico, cábelle o mérito de ser a orixinaria de este tipo institucións.
A creación destes modelos asociativos viña determinada por causas diversas, desde a influencia da hexemónica cultura católica que presentaba a caridade como a súa virtude nuclear, ata as motivacións de tipo filantrópico-humanitarias; sen deixar de lado, o perigo potencial de alteración social, que os emigrantes triunfadores vían nos seus paisanos fracasados. Asemade, as sociedades de beneficencia, viña a satisfacer as propias necesidades asistenciais dos seus impulsores; e, ademais, ofrecían o aliciente de que exteriorizaban socialmente a súa práctica colectiva.
As sociedades de beneficencia, atendían só unha pequena parte das carencias do colectivo necesitado, reducíndose a: mínimas axudas no desemprego; asistencias médicas e hospitalización no caso de grave enfermidade pouco prolongada; repatriación de emigrantes desafiuzados ou pouco recomendables socialmente; e, a organización de discretos enterros e funerais de falecidos na indixencia.
A reposta máis xeneralizada dos emigrantes europeos para atender o resto das necesidades derivadas da emigración, foi a formación de asociacións de socorro mutuo. Estas organizacións baseábanse en principios de solidariedade e axuda mutua. As principais finalidades das sociedades de socorros mutuos, segundo se indicaba nos seus estatutos eran: Crear u fondo común destinado a socorrer aos socios nos casos de enfermidade; facer fronte as necesidades na ancianidade; constituír caixas de aforros e seguros mutuos, especialmente para os casos de accidente, falecemento, viuvez e orfandade; fundar escolas e procurar a mellora moral intelectual e material dos asociados, con exclusión de todo debate relacionado coa política e relixión; celebrar as glorias e ou os aniversarios patrios das diversas colectividades, etc, etc.
(7)Faro de Vigo, 27 de maio 1911.
(8)El eco de Galicia : revista semanal de ciencias, arte y literatura : Num. 9 (27/08/1882).
(9)Foi a segunda realizada en solo arxentino trala de Córdoba de 1871, e a cuarta en América do Sur trala xa mencionada de Córdoba, a realizada en Lima (Perú) en 1872 e a de Santiago de Chile en 1875. Concorreron 2.000 expositores nacionais e 1.200 estranxeiros. (http://www.conuvi.com.ar/posts/micoleccion/7604/1882-Exposici-n-Continental-en-Buenos-Aires.html).
Entre as referencias de prensa sobre este acontecemento publicadas en Vigo, cabe citar as seguintes:
A revista La ilustración Cantábrica, no seu número 17 de 18 de xuño de 1882, reproducía unha información de La Concordia de Vigo, na que este xornal saudaba a chegada a súa cidade natal de Manuel Diego Santos. Entre a relación de merecementos referíase á encomenda recibida do Emperador de presidir a comisión que representaría ao Imperio na Exposición continental de Buenos Aires; o que segundo o cronista, “demuestra la importancia de su personalidad en el Brasil”.
O Faro de Vigo abundaba na destacada nova, nos seguintes termos: Llegó a esta ciudad “nuestro ilustrado cuanto apreciable paisano D. Manuel Diego Santos, que residió durante largos años en el imperio de Brasil, habiendo desempeñado últimamente con un celo e interés notabilísimos, el honroso cargo de presidente de la comisión brasileña en la exposición de Buenos Aires.
(10)El Diario de Pontevedra : periódico liberal: Año XVI Número 4468 – 1899 junio 16.
(11)Gaceta de Galicia: Diario de Santiago. Decano de la prensa de Compostela: Num. 123 (15/06/1894)
(12)Había nacido una potente banca de inversión en Galicia”. O doutor en Historia e catedrático da Universidade da Coruña, Luis Alonso Álvarez, nunha publicación significaba que, a altura do ano 1923, o Banco de Vigo promovía ou participaba oito grandes empresas industriais. Tres no emerxente sector eléctrico galego: a “Sociedad General Gallega de Electricidad”, as “Fábricas Coruñesas de Gas y Electricidad” e “Electra Popular de Vigo y Redondela”. Dúas vinculadas ao desenvolvemento urbano: a sociedade para o abastecemento de augas da cidade e Tranvías Eléctricos de Vigo. Outras dúas no ramo metalúrxico e da construción naval: “Hijos de J. Barreras” e “La Metalúrgica”. E finalmente, a “Sociedad Anónima La Toja”. En conxunto, so nestas oito iniciativas, o banco comprometera inversións superiores aos 54.5 millóns de pesetas”. Banco de Vigo (II): el origen. Fernando Salgado. 13/09/2015. La Voz de Galicia.
(13)O Consello de Administración do Banco de Vigo, tomada da (Gaceta de Galicia: Diario de Santiago. Decano de la prensa de Compostela: Num. 103 de 12 de maio de1900); quedou constituído de la seguinte forma:
D. Fabriciano Rodríguez Soto
D. José Ramón Curbera
D. Francisco Estens
D. Juan Rivas Maristay
D. Fernando Conde
D. Manuel Diego Santos
D. Prudencio Nandin
D. Estanislao Durán
Suplentes
D. Ramón Gil Vidal
D. Ramón Arbones
D. Manuel Sitja
“Había nacido una potente banca de inversión en Galicia. Luis Alonso enumera ocho grandes empresas industriales promovidas o participadas por el Banco de Vigo a la altura de 1923. Tres en el emergente sector eléctrico gallego: la Sociedad General Gallega de Electricidad, las Fábricas Coruñesas de Gas y Electricidad y Electra Popular de Vigo y Redondela. Dos vinculadas al desarrollo urbano: la sociedad para el abastecimiento de aguas de la ciudad y Tranvías Eléctricos de Vigo. Otras dos en el ramo metalúrgico y de la construcción naval: Hijos de J. Barreras y La Metalúrgica. Y finalmente, la Sociedad Anónima La Toja. En conjunto, solo en esas ocho iniciativas, había comprometido el banco inversiones superiores a los 54.5 millones de pesetas”. (Tomado de: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/mercados/2015/09/11/banco-vigo-ii-origen/00031441998353443862859.htm)
(14)Presidente de honor, el Alcalde de Vigo.
Presidente executivo, D. Fernando Conde.
Vocais: D. Manuel Diego Santos, D. Tomás Mirambell, D. Manuel Pita, D. Ceferino L. Maestú, D. Ángel Bernárdez, D. Guillermo Oya, señor comandante de Marina, señor director de Sanidad, deputados provincias residentes en Vigo, señor administrador de aduanas, directores dos periódicos locais, os representantes do Concello, presidente de “Seguros Mútuos Marítimos”, presidentes das sociedades de recreo, inxeneiro director de “Obras del Puerto”, presidente da Asociación de Cultura, presidente da Cámara de Comercio, presidente do Círculo Mercantil, presidente da Unión de fabricantes, presidente da Asociación xeral de dependentes de comercio de Galicia, D. Joaquín Martínez, D. Manuel Borrajo, o Sr. Sijiá, don Eduardo Iglesias, D. Nicolás Paz, D. Ángel Nuñez, D. Joaquín Calderón, D. José Curbera Ferández, D. Federico Cantero, D. Augusto Bárcena, D. Antonio Sanjurjo Otero, D. Wenceslao Requejo, D. Francisco Tápias, D. Manuel Posada, D. José Barreras Massó, D. Diego Lence, D. Nazario Lence, D. Felix Casuso, D. Joaquín Novoa, D. Joaquín Nogueira, D. Antonio Gozález Romero, D. Joaquín Pérea Boullosa, D. Enrique Múlder, D. Estanislao Durán, director de la Escuela Superior de Artes e Industrias, D. Ramón Gil, D. Juan Rivas Maristany, D. Rafael Fembuena, representante de la Federación de Trabajadores, representante del >Centro de Sociedades Obreras, e representante da sección obrera do Círculo Católico.
(15)As veces por acontecementos adversos: 1ª Guerra mundial de 1914, Golpe de estado militar de 1936; e sempre, por carencia de lugar apropiado para o emprazamento.
(16)Apedreamento da sua casa polos Traiñeiros ( El Diario de Pontevedra : periódico liberal: Año XVIII Número 5227 – 1901 octubre 21).
(17)O aparello é unha rede de forma rectangular, armada na súa parte superior cun cabo que a reforza, a tralla superior, onde van colocadas as cortizas e na súa parte de abaixo outra tralla de reforzo na que leva anacos de chumbo. Estra tralla leva tamén todo ao longo unha anelas grandes, polas que pasa un cabo que se chama xareta. Antes de largar a arte compre localizar os bancos de peixe. Para buscalos, úsase o método de ardora, a través do cal se localizan as sardiñas pola fosforescencia que producen na noite cando andan preto da superficie da auga. (Tomado do libro, “A Galicia mariñeira” de Uxío Labarta).
(18)En Vigo, o auxe deste tipo de buque a vapor foi capitalizado polos, daquela pequenos estaleiros Barreras, no Areal vigués. Tanto éxito acadou a súa construción que acabou por ser recoñecido pola marca, vapor “tipo Vigo”. Eran embarcacións de 12 metros que posteriormente chegaron ata os 20, nos que se montaban o motor e a caldeira de vapor que viá importada de Inglaterra. Utilizábase para a pesca da sardiña coa arte de cerco. Entre 1888 e 1918 construíronse arredor de 400 deste tipo de barcos.
(19)Attilio Pontanri nacera en Florencia no ano 1850. Chegou a Galicia en 1878, como membro dun espectáculo circense. O seu estreo no papel de Hércules, prodúcese o 15 de maio de 1879 no Circo Ecuestre, instalado na Praza de María Pita da Coruña. No número 18 do Cantón Pequeno desta cidade, monta un establecemento para impartir “clases de gimnasia higiénica” e de esgrima; e ao mesmo tempo, fabrica toda clase de aparatos ortopédicos. Despois dunha década na cidade herculina trasladouse a Santiago de Compostela crea o seu primeiro ximnasio e imparte clase como profesor de ximnasia, mestre de esgrima (daríalle clase a Valle Inclán, con que trabaría una forte amizade), segue coa profesión de ortopedista; e, ademais, alcanza o cargo de xefe do corpo de bombeiros. A súa significación na promoción da educación física alcanza tal importancia que formaría parte, como delegado do distrito universitario de Santiago, da xunta directiva da asociación “Liga de la Regenración Física”, que presidía o deputado en Cortes, Eduardo Vincenti, e que fora creada para reivindicar os dereitos profesionais dos docentes da Ximnasia e enaltecer a relevancia da mesma.
O polifacético Pontonari, deixa Santiago despois de cinco anos moi intensos, instalándose en Pontevedra, onde vivirá durante 17 anos. Nesta cidade, onde ninguén o identifica xa como un forzudo, continuará cos súas actividades docentes; e, a proposta do Consello de Instrución Pública outórgaselle a cátedra de ximnasia do Instituto de Pontevedra. Todas estas actividades as compaxina coa xefatura do Corpo de Bombeiros. Tras un grave incidente co alcalde, a finais de 1910, decide abandonar esta cidade, trasladándose a Vigo, onde trabará amizade co Manuel Diego Santos, colaborará con el na creación do corpo de bombeiros que logo dirixirá e, seguirá dando clases de ximnasia en diferentes centros educativos e, tamén na Sociedade “El Gimnasio”.
Attilio Pontanari e Maestrini foi un pioneiro da educación física que fomentou na sociedade daquel tempo os valores que en Francia trataba de divulgar o seu coetáneo Pierre de Coubertain. Defendeu o que el chamaba “gimnasia hixiénica” como un factor fundamental na formación dos seres humanos, concepto actualmente asumido, pero que daquela, representaba una verdadeira utopía. Pontanari, coñecido polas súas ideas progresistas, era ademais, un claro defensor da presenza da muller no deporte, algo que entón tampouco estaba ben visto.
(20)Propietario dos terreos onde posteriormente se levantou a Praza do Progreso.
(21)El Diario de Pontevedra Año XVIII. Número 4993 – 11 de xaneiro de 1901 xaneiro.
(22)El Eco de Galicia: órgano de los gallegos residentes en las Repúblicas Sud-Americanas: Num. 338, 10 de marzo de 1901.
(23)La Correspondencia Gallega: diario de Pontevedra: Año XXII. Número 5960 – 3 xaneiro 1910
(24)A lei de 2 de outubro de 1877 acepta o sufraxio universal para a elección dos Rexedores ou Concelleiros do Concello. Os Alcaldes e Tenentes Alcaldes, segundo a mesma, eran elixidos polo Concello (art. 49); sen embargo reservábase o Rei nomear o Alcalde entre os Concelleiros das capitais de provincia, das cabezas de partido xudicial e das vilas que tiveran igual ou maior veciñanza que aquelas dentro do mesmo partido, sempre que non baixaran de 6.000 habitantes.
(25)El regional: diario de Lugo: Num. 9180 (30/05/1911)
(26)Órgano dos galegos residentes nas Repúblicas Sud-Americanas.
(27)Stephane Michel Jean Pacewicz Durand
(28)Fillo da ilustre escritora galega Concepción Arenal Ponte. Ocupou o cargo de Enxeñeiro Director de Obras do Porto de Vigo en substitución producida o 1 de abril de 1890 por morte prematura, do seu primeiro director, José María Sancha; cumpríndolle a responsabilidade de poñer en marcha os primeiros proxectos que orixinaron as estruturas portuarias que apuntaban xa cara a súa modernización e despegue do Porto vigués. Ademais da inspección das obras de edificación da Escola de Artes e Oficios; desde a súa chegada a Vigo, comprometeuse co proxecto educativo, renunciando ao seu salario como profesor de Mecánica Aplicada e, dirixindo a institución educativa entre 1895 e 1901.
(29)Gaceta de Galicia: Diario de Santiago. Decano de la prensa de Compostela: Número 204 (10/08/1900).
(30)Luciano García Barbón, opulento comerciante e banqueiro, propietario das explotacións agrícolas de caña de azucre (os chamados “ingenios”), de San Luciano e Fortuna. A súa fortuna afundía as súas raíces no tráfico de escravos. Integrado no sector dos integristas Habaneros, empeñados no mantemento do modelo español de dominio sobre Cuba; participou na creación da “Asociación de Hacendados y Propietarios de Esclavos”, promovida coa finalidade de impedir o fin da escravitude na Illa e Participou na creación do Banco Hispano Colonial (1876), contribuíndo na parte alícuota (un terzo) asignada a La Habana; os outros dou terzos, correspondían en partes iguais a Madrid e Barcelona. Luciano, que morre en 1891, nomea herdeiro universal ao se sobriño; o mesmo que José, que anos máis tarde, fará o mesmo ao legar todo o seu patrimonio ás catro fillas da súa irmá Carlota.
(31)El Eco de Galicia” de Bos Aires o 10 de decembro de 1900.
(32)Gaceta de Galicia. Diario de Santiago de 9 marzo 1909.
(33)El Eco de Galicia, nº 138. Buenos Aires, 20 de agosto de 1895.
(34)A primeira Xunta de Goberno quedou constituída por Ambrosio Tomati, presidente; Xoán Mas, director; Xosé García Barbón, tesoureiro; Xoaquín Prieto Canal, secretario; doce conselleiros titulares e doce conselleiros suplentes.
(Fonte: http://www.fillos.org/fillos/taboleiro/mensaxes/1173.htm).
(35)De regreso de su excursión a EEUU se encuentra ya entre nosotros el Sr, D. J.G.B, distinguido paisano que cuenta con muchas y muy merecidas simpatías. El Sr. Barbón, restablecido completamente de las dolencias que le aquejaban, vuelve a hacerse cargo de los negocios mercantiles de su acreditada casa bancaria como así mismo de las múltiples comisiones que en distintos centros le han sido conferidas por su alta representación, reconocido prestigio y especialisimas facultades. Muy devéras nos felicitamos de que tan distinguidomiembro de nuestra colonia haya regresado bueno al seno de su familia y amigos. [El eco de Galicia : revista semanal de ciencias, arte y literatura: Num. 73 (18/11/1883)].
(36)Por la vía de EEUU ha salido para Europa nuestro querido amigo y paisano el Sr. D. José García Barbón. Va a reponer su salud quebrantada en estos últimos tiempos por el sucesivo trabajo que sus numerosos negocios le proporcionaban. Tal vez fije en Galicia su residencia, para descansar de la labor constante, que fue la base de su gran fortuna. Deseámosle de todo corazón pronto y eficaz restablecimiento, y tantas felicidades como el desee y merece.
[El eco de Galicia: revista semanal de ciencias, arte y literatura: Num. 104 (22/06/1884)]
(37)El señor D. José García Barbón ha escrito unha carta al presidente de la Escuela de Artes y Oficios de Orense acompañándola de una letra sre la sucursal del Banco de España, en aquella provincia, por valor de 2.500 pesetas, con destino a la compra de aparatos e instrumentos científicos más necesarios para la explicación práctica de las asignaturas de Física y Mecánica de dicha escuela. [El regional : diario de Lugo: Num. 2838 (22/03/1892).
(38)Atlántico: diario de Vigo. 5 e 18 de abril de 2012.
(39)É un dos barrios históricos máis importantes de Lavadores: a el pertence tecnicamente O Calvario, que non foi máis que un pequeno lugarello de Riomau ata a súa explosión demográfica. As casas vellas de Riomau, que eran moitas, situábanse sobre todo entre as rúas Numancia e Estremadura, ao norte do Calvario, onde aínda quedan bastantes.
A rúa Estremadura coñeceuse oficialmente como calle Río Mao ata ben pasado o ecuador do século vinte, cando se lle cambiou o nome polo de Estremadura; con isto, o nome deste histórico barrio non consta oficialmente como nome de rúa, co que corre un severo risco de se perder, tal como está avanzando a urbanización. (Sestay Martínez, Iván. Toponimia do Val do Fragoso)
(40)Galicia: diario de Vigo: Número 60 – 1 octubre 1922

BIBLIOGRAFÍA CONSULTADA

  1. ARQUIVO E HEMEROTECA MUNICIPAL DE VIGO. Expediente PARA A CONSTRUCIÓN DA ESCOLA DE ARTES E OFICIOS. En esquina da Calle del Duque de La Victoria e Hospital. A instancia de José García Barbón , I. P. Arq. Dimas Vallcorba – 28. decembro .1887.
  2. ARQUIVO E HEMEROTECA MUNICIPAL DE VIGO. Expediente PARA A CONSTRUCIÓN DUN EDIFICIO DESTNADO ÁS ENSINANZAS DA MULLER COMO AMPLIACIÓN DA ESCOLA DE ARTE E OFICIOS. En Calle del Hospital esquina coa Prolongación de Marques de Valladares. A instancia de José García Barbón. – 7. xaneiro .1902.
  3. TOPONIMIA DO VAL DO FRAGOSO. Sestay Martinez, Iván. Editorial: Alvarellos. Universidade de Vigo, Servizo de Publicacións, 2010. ISBN: 978-84-8158-513-1 (v. 2)
  4. GALICIA Y LA MASONERÍA EN EL SIGLO XIX. Valín Fernández, Alberto. Edicións do Castro/Serie Documentos. ISBN: 84-7492-493-6
  5. EUROPA ANTE EL ESPEJO. Fontana, Josep. Editorial Crítica S.L. /Austral Humanidades. ISBN: 978-84-08-11424-6
  6. A GALICIA MARIÑEIRA. Labarta, Uxío. Editorial Galaxia/Biblioteca básica da Cultura Galega. ISBN 84-7154-492-X. Depósito Legal VG-24-1895.
  7. ORIGENES DE LA BLOBALIZACIÓN BANCARIA. EXPERIENCIAS DE ESPAÑA Y AMERICA LATINA. Daniel Díaz Fuentes, Andrés Hoyo Aparicio y Carlos Marichal Salinas (eds). Genueve Ediciones. 2017.
  8. ¿HACENDADOS VERSUS COMERCIANTES?. NEGOCIOS Y PRÁCTICA POLÍTICA EN EL INTEGRISMO URBANO. Martín Rodrigo y Alharilla
  9. Xerardo Dasairas Valsa. (01 de abril de 2011). El filántropo que dejó impronta en Vigo – Faro de Vigo. Recuperado de http://www.farodevigo.es/gran-vigo/2011/04/01/filantropo-dejo-impronta-vigo/531842.html. Consultado o 28 de xaneiro de 2018.
  10. Fernando Salgado.(13/09/2015). Banco de Vigo (II): el origen.Recuperado da web: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/mercados/2015/09/11/banco-vigo-ii-origen/00031441998353443862859.htm.Consultado o 15.02.2018
Publicado en Casas de Vigo | Etiquetado , , , , , , , | Deixar un comentario

Tempos axeitados para ollar con perspectiva.

O resultado da chamada crise económica e financeira é que todas a pagamos; pero dependendo da adscrición social, a lóxica imperante resultou diferente. Os dirixentes das institucións financeiras, compañías aseguradoras, axencias de rating, … corruptores e corrompidos; que foron, polo menos, responsables da espuria xestión son, en casos flagrantes, xulgados dos seus delitos polos tribunais, aos que se enfrontan cun aparello defensor reputadísimo …. porén, as e os cidadáns, pola súa “neglixencia”, e polo seu excesivo e incontrolado “hedonismo”, culpable, … pasado; son, directamente penalizados coa aplicación directa dunha Lei superior e indiscutible, que non require a mediación de tribunais, á ser privados das súas casas, dos seus traballos, de atención médica, da posibilidade de instrución, das súas pensións; e, de xeito complementario, a fin de amortecer a contestación, privados tamén dos seus dereitos de opinión e manifestación.

Publicado en As miñas contribucións | Etiquetado , , | Deixar un comentario

Os raposos e a ciencia

Para lerdes o artigo, premede na figura

Imaxe | Posted on by | Deixar un comentario